قول و غزل

گزارش آخرین جلسه نقد و بررسی شعر حلقه قول و غزل (شنبه 25 اردی بهشت)

کانون اندیشه جوان — Sat, 22 May 2010 18:50:28 GMT

آخرین جلسه نقد و بررسی شعر حلقه قول و غزل در روز شنبه 25 اردی بهشت برگزار شد. در این جلسه که با حضور چشمگیر علاقه مندان این حوزه تشکیل شد، درباره موضوعات تحول شعر بعد از نیما، نگاه روشنفکرانه و متحجرانه در ادبیات، شعر زنان و روند تحولی آن و... سخن به میان آمد.

شعر نیما داعیه دار تحول در زبان، قالب و معنا در شعر

تحول در زبان؛ (دکلاماسیون طبیعی کلام):

اسماعیل امینی، کارشناس حلقه قول و غزل با بررسی شعر بعد از نیما، این تحول را در سه حوزه توضیح داد: شعر بعد از نیما داعیه دار این بود که قرار است در سه حوزه تحول ایجاد کند. آنها گفته بودند که شعر سنتی ما دارای سه مشکل عمده است. یکی آنکه شعر دارای زبان ادبی مشخصی بوده که از زبان محاوره و زبان کتب علمی جدا بوده است. شاعر در آن دوره نه به زبان گفتگوی مردم عادی می سرود و نه زبان به زبان معیار که زبان مقالات علمی بود، کار می کرد. بلکه زبان سومی وجود داشت به نام زبان ادبی که تنها در شعر به کار می رفت. نیما می خواست آن را متحول کند و می گفت یا به زبانی که حرف می زنیم شعر بگوییم یا لااقل به زبانی که می نویسیم بسراییم، که به "دکلاماسیون طبیعی کلام" از آن یاد می کرد.

تحول در قالب:

نکته دوم آن بود که قالب در شعر سنتی از پیش تعیین شده بوده است و شاعر از قبل می دانست که صورت شعرش چه گونه است. شاعر باید یکی از صورت های تعیین شده را برمی گزید و یا شعر خود، شاعر را به آن سمت هدایت می کرد. او باید یا مثنوی، یا قصیده، یا غزل و... را انتخاب می کرد.

تحول در معنا:

نکته سوم از همه مهم تر است آن بود که شعر دارای معنا بود. این معنا در بعضی موارد پیچیده می نمود اما وقتی همین پیچیدگی زبان را می گشودی معنا آن ظاهر می شد و مخاطب را به ماحصلی می رساند. این معنای شناخته شده نیز در قول بسیاری، از پیش بیان شده بود. مفاهیمی که از قبل همه از آن خبر داشتند و شاعر آن را در مضامین جدید می گفت. مثلاً اعراض از دنیا، وفا و بی وفایی در عشق، ناپایداری روزگار، مدح یا ذم، که اتفاقاً کسانی نیز که درباره شعر مطالبی نوشته اند گفته اند که شعر باید در خود قصدی داشته باشد و آن قصد یکی از این مفاهیم است!

حوزه معنی، قالب و زبان از حوزه هایی بودند که نیما برای متحول ساختن شعر، بدان پرداخت. او در زبان به خلق تحولاتی دست زد. درباره قالب نیز دیگر راه مشخصی پیموده نمی شد. مانند راهی که در جنگل وجود دارد و شعر می رود تا راه خودش را پیدا کند و در حوزه معنی هم به اینجا رسیده شد که اگر قرار است شعر معنی از قبل عیان شده داشته باشد دیگر چه داعیه ایست که اصلاً شعری گفته شود؟ وقتی آن معنی از قبل شناخته شده است چرا شاعر باید این زحمت را متحمل شود؟

آیا نیما موفق شد!

اما نکته قابل تأمل در آنجاست که در هیچ کدام از این حوزه ها توفیق اساسی حاصل نشد!

در حوزه زبان اولین شکست در کار خود نیما بود. زبان اشعار نیما به همه ارجی که دارد آن زبانی نیست که ما چه در و چه در نوشتارمان از آن استفاده می کنیم. بعضی نمونه های موفق بعد از نیما پدید آمد اما نه به آن قوتی که باید باشد. حتی اخوان که برجسته ترین شاگرد نیماست زبان ادبی قدیم را استفاده می کندو حتی شاملو که قرار است فراروی کند زبانش چیزی جز زبان ادبی قدیم نیست.

تکامل هدف نیما بعد از انقلاب!

این توفیق در زبان در دوران بعد از انقلاب، در خیلی از حوزه ها انجام شد. قبل از آن شاعران درحال تجربه بودند. شاید توفیق در یک بخش حاصل می شد اما در بخش دیگر به دست نمی آمد و برآیند همه آنها در یک جا جمع نمی شد. در روزگار بعد از انقلاب این توفیق به دست آمد. مثلاً در غزل با زبان معیار شعر گفته شد. ممکن است بعضی این را نپسندند که کسی با زبان روزنامه ای غزل بگوید. اما آن هدفی را که به دنبالش بودند به دست آمد.

درباره معنا نیز عزم بر آن بود که معنا در شعر باید کشف یا متکثر شود و معناداری را به شکل قدیم، ضعف شعر می دانستند. که از نظر من این به طور کامل نمی تواند به نفع شعر باشد چراکه شعر از دنیای آشنا و نا آشنا سخن می گوید و هردو بخش را باید در خود داشته باشد که اگر به تمامی از دنیای ناآشنا بیاید، کسی به معنای ان دست پیدا نکرده و در نتیجه آن را نمی خواند.

در قالب نیز امکانات متعدد قالب شعر در دوره بعد از انقلاب محقق شد و این ستیز از میان رفت که شاعران را ملزم می کرد یا اینگونه بگو یا آنگونه. همه گونه ها برای همه مضامین استفاده شد و جزم بودن آنکه غزل برای این مفهوم است، شعر سپید تنها آن مفهوم ا در خود می پذیرد و... و این اتفاق خوشایندی بود. بعد از انقلاب همه رهآوردهای مختلف و آرزوها، یک جا در شعر فراهم شد و شاعران در طیف ها و طبقه های مختلف به این کار همت گماردند.

بخش دوم

شباهت جنس نگاه روشنفکری و متحجرانه:

نکته ای که بسیار عجیب است آن است که جنس دیدگاه ها و نگاهی جریان روشنفکری ما به شعر دارد بسیار نزدیک است با متحجرانه ترین اندیشه ای که از ظاهربینی دینی، وجود دارد.

بخشی از انقلاب اسلامی ستیز با روشنفکری غربی بوده است اما بخش دیگر نیز ستیز با تحجر دینی بود. مثلاً هم روشنفکران در این توافق دارند که دین غیرسیاسی است و هم متحجران دینی. یا اینکه زن ابزار جلوه گری و کامجویی است که بازهم در هردو گروه توافق است با این تفاوت که متحجر، زن را در مالکیت شخصی یک نفر می خواهد تا به کامجویی برسد و چنین روشنفکرانی در اینکه زن ابزار کامجویی است، اختلافی ندارند، ولی دوست دارد که عرضه عمومی شود.

بنگرید به جنس اشعار زنانه ای که روبروی آن نگاه محجرانه می ایستد، باز هم از این حیطه فراتر نرفته و به زن به همان دید نگاه کرده. آن یکی گفته عریان کنم و نگاهش کنم و آن یکی گفته پنهانش کنم و خودم از آن استفاده کنم.

شعر زنانه و تحول آن در جریان این دو نگاه:

اگر می خواهید سیر تکاملی نگاه روشنفکرانه را در بخش به وضوح ببینید، دفتر اول فروغ را با دفتر آخرش قیاس کنید. در دفترهای اول، عصیان، اسیر و دیوار، او نوعی اعتراض و واکنش شخصی دارد ان هم نسبت به یک نفر! این اشعار در حیطه بسیار خصوصی سروده شده است و یکجور عصبانیت در خود دارد نسبت به کسی که می خواهد او را محدود کند و در چارچوب نگه دارد اما در اصل موضوع نسبت به آن آدم اختلاف نظری ندارد، آن شخص او را ابزار کامجویی می دانسته و خودش هم خود را ابزار کامجویی می دیده است اما می گوید منحصر به تو نمی شوم. جالب اینجاست که وقتی اندیشه خام است، زبان بسیار فاخر است، فروغ در قالبی کلاسیک و با استفاده از واژگانی فاخر می سراید و از جنس اشعار خراسانی است.

کلام فاخر= اندیشه خام؛ اندیشه پخته= کلام نرم

وقتی اندیشه پخته می شود وزن و زبان نیر نرم می شود. در کتاب های تولدی دیگر و ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد، دیگر او به خود و به جنس زن به عنوان شخصی نمی نگرد. او دغدغه های فردی ندارد و به زن به عنوان یک انسان که نقش اجتماعی دارد، نگاه می کند. او دارای درد مشترک می شود و نسبت به آن جنس زن که ابزار کامجویی است با ترحم نگاه می کند. او درباره خواهرش که یک چیز فرضی است می گوید حمام ادکلن می گیرد و گل های مصنوعی دارد، هر وقت که به خانه ما می آید باردار است... یعنی نسبت به همان موضعی که قبلاً خود داشته با ترحم نگاه می کند. این هوشیاری و بیداری که حاصل پختگی نگاه اوست، زمینه ساز این بود که ما در دوره بعد از انقلاب جنس شعر زنان را متفاوت دیدیم. این جنس کمال یافته شعر زن است که نه مانند شعر پروین از پوسته خود درآمده و از منظر یک حکیم و مصلح اجتماعی، سخن گفته، که استادان فن را نیز در تشخیص جنسیت خود به اشتباه می اندازد، نه از این جنس است که نوعی لجبازی های شخصی و کودکانه باشد.

اصل جنس شعر زنان شاعر ما در بعد از انقلاب از جنس شعر کمال یافته فروغ است که می توان آن در کار طاهره صفارزاده نیز دید. و این بسیار خوب است که نشان می دهد زن در اجتماع حضور داشته و سهمی از قدرت سیاسی و اجتماعی دارد.

زن زیبایی آمد لب رود، روی زیبا دوبرابر شده است:

اندیشه متحجرانه زیبایی را برای زن نوعی کاستی و جرم به حساب می آورد، بنابراین در تلاش است که به هر شکلی آن را بپوشاند، برای مثال در شعر آب را گل نکنیم سهراب، این سطر را حذف کرده بودند که "زن زیبایی آمد لب رود، روی زیبا دوبرابر شده است" از آن طرف نیز آن نگاه بی پروا، زیبایی را تنها امتیاز زن ها می داند! به نظر می آید دو نظر مخالف است اما در واقع یک نظر است. به هرحال تعداد زیادی از زن ها و یا از مردها از زیبایی بی بهره اند، پس تکلیف آنها چیست؟ حاصل، این می شود که انسای را در اجتماع می پروریم که دائم نگران زیبایی و زوال آن است یا با اندیشه متحجرانه، دائم در حال پوشاندن آن زیبایی است و به هرحال و جود انسانی او تحت الشعاع زیبایی و نازیبایی قرار گرفته که اصلاً یک موضوع فرعی در انسان است و نخستینش آن است که داشتن آن اصلاً ارادی نیست. تربیت دینی توصیه هایی در این زمینه داشته اما خیلی به آن نپرداخته بلکه به زیبایی و نازیبایی روح کار داشته است.

حاصل آن شده که با دوگونه زن در اجتماع روبرو هستیم که دغدغه اش یکی است. یکی انکه خیلی زیبا جلوه نکند و به چشم نیاید، آن دیگری چه بکند که جلوه گری کند و این خیلی غیرانسانی است و انسان چیزی فراتر از این مسائل است. هم مجامع روشنفکری ما روی همین موضوعات مانده است و هم مجامع ظاهربین اینگونه است.

اندیشه روشنفکرانه اندیشه ای واکنشی شده است

علت آن است که مجامع روشنفکری، در طول مدتی شکل گیری آن از مشروطه تا به حال بیش از اینکه خود، صاحب اندیشه باشد، واکنشی بود. یعنی به دهان قدرت و رسانه های رسمی نگاه می کرد و هرچه آنها می گفتند او مخالفت نشان می داد. بنابراین مهار اندیشه اش به دست خودش نبود و به دست قدرت بود مثل تیمی که همیشه درحال بازی دفاعی باشد. به این ترتیب بسیاری از ظرفیت ها، فرصت ها و امکانات را برای ارتباط و گفتگو با مردم از دست داد و آن را به اندیشه های واپس گرایانه واگذار کرد. بسیاری از ظرفیت ها در فرهنگ ما بود تا حرفش را به کرسی بنشاند اما گفت این زبان و فرهنگ مربوط با حکومت رسمی است و بدین ترتیب میدان را خالی کرد.

شعرخوانی ها:

منیره حسینی:

این روزا مثل یه باد میاد می ره

تنها یادت می مونه تو خاطره

عشق تو یه خواب بی دووم شده

می گه هرچی که بوده تموم شده

شب تا صبح گریه می شه خنده می شه

می میره از عشق تو زنده می شه

مثل اون روزاهای اول بهار

مثل اون چرخش تند روزگار

اومدی رو شونه های آهنی

چجوری می گی حالا دل بکنی

هنوز عطرت توی خونه منه

جای اشکات روی شونه منه

این روزا مثل یه باد میاد می ره

تنها یادت می مونه تو خاطره

کار دوم:

بیا دنیامو روشن کن! تو شب ماهی اگه مونده

توی چشمام نگاهی کن! بگو راهی اگه مونده

منم رومی تر از رومی، بشو زنگی تر از زنگی

دعایی کن دعایی کن تموم شه فصل دلتنگی

من و تو با هم و بی هم، من و تو مثل یک سطریم

بزن بارون! بزن باورن! که با هم زیر یک چتریم

نه راه پیش و پس داری، کجا می ری نمی دونی

نه می تونی که برگردی، بگو دیگه پشیمونی

کارشناس جلسه درباره قالب ترانه گفت: دوستانی که ترانه کار می کنند غالباً این اشتباه را دارند که به امتداد هجا ها دقت نمی کنند. امتداد هجاها در زبان رسمی متفاوت از زبان عروضی است. در زبان عروضی امتداد هجاهای بلند بیشتر و هجاهای کوتاه کمتر است. در ترانه این امتدادها یکی است و به وزن هجایی نزدیک تر است. این شعر، کمتر از این دست اشتباهات را در خود داشت. به لحاظ موضوعی نیز انسجام داشت اما از تخیل کم بهره گرفته بود. چون جنس ترانه به تخیل بسیار نیازمند است.

اگر ارجاعات درونی به داخل خود ترانه بیشتر باشد به انسجام بیشتر آن کمک می کند. مثلاً وقتی "این روزها" را ترجیع کردید، یکی دوجا به خوبی تکرار شود باعث ایجاد انسجام می شود.

درباره کار دوم، علی حیات بخش معتقد بود که لقب "زنگی" برای طرف مقابل در این شعر بار معنایی و تصویری خوبی با خود ندارد. کارشناس جلسه با تأیید این مطلب گفت: منظور شاعر بی شک یک رنگ بودن و یکی شدن است که باید به تصویری که در ذهن مخاطب می گذارد، نیز توجه داشت.

آای لواسانی در بیت آخر به حشوی که در اصطلاح "نه راه پیش و پس داری" و "نه می تونی که برگردی"، اشاره کرد و معتقد بود که باید بین این دو حد فاصلی قائل شد.

امینی برای ترانه دوم پیشنهاد کرد که شاعر قافیه های میانی را برای ایجاد تأثیر بیشتر، اضافه کند.

مریم گرجی:

پدر سکوت حمل می کند

برادرم درجه های سربازی اش را

مادر، تمام بار خانه را

مدام کار می کند و مادام فکر می کنم

این مورچه ظریف که موجز هم حرف نمی زند

چرا خانه اش هیچوقت

از آذوقه انباشته نمی شود

کار دوم:

دیگر فقط اتاق عقب دنج نیست

تمام خانه دنج است

دیگر نمی خواهد منتظر به خواب رفتنم باشی

تا دوستت دارم را با صدایی آهسته بگویی

فریاد بزن

خانه تاریکت را با گوشی همراه روشن کن

یادم را فراموش

خاطرت جمع!

من مثل زنی که فقط مدتی موقت واجب الصدقه بود

تو را با خانواده ای که واجب النفقه تنها می گذارم

و نام فرزندم را در شناسنامه ای که بابا ندارد

می نویسم

وحیدزاده درباره شعر دوم گفت: مضمون شعر جزء آن مضامینی است که کمتر شاعری جسارت نزدیک شدن به آن را داشته است. کارشناس جلسه گفت: موضوع این کار بسیار تأثر برانگیز است اما آیا در صورت هم اینچنین بود؟ تصور کنید این شعر را به ترجمه انگلیسی بخوانیم، آیا اتفاق خاصی برای شعر می افتد؟ شعر محکم است اما تأثیر که می خواهیم بر مخاطب بگذاریم از طریق استدلال و منطق و ارتباط مقدمه و نتیجه نیست. بلکه ما می خواهیم از طریق حس و عاطفه این کار را انجام دهیم. ابتدای این شعر دارای این نوع از تأثیر هست اما در انتها با آنکه حرف، تلخ تر است اما تأثیرگذاری کمتر است. درد ابتدایی محسوس تر و ملموس تر است و دردمندانه تر هم گفته شده اما تهدید انتهایی نه! چون از ظرفیت های زبانی استفاده نشده تا این گزندگی منتقل شود.

فرخ:

بیا ای عشق کین ویرانه سامان از تو می گیرد

که هر نا ممکنی یک روز امکان از تو می گیرد

من از زخم زبان از عاقلان خوردن نمی رنجم

منم دیوانه دردی که درمان از تو می گیرد

به ماهت دل ببند و فارغ از این باش ای مرداب

که دنیا آنچه سهمت بوده آسان از تو می گیرد

چه فرقی می کند سیب است یا گندم به حال ما

خوشا بوسیدن آن لب که ایمان از تومی گیرد

نفس تنها برای زنده بودن کافی است اما

برای زندگی کردن بشر جان از تو می گیرد

وحید زاده گفت غزل خوبی بود و ایرادی نداشت اما نسبت به روند غزل های قبلی، انتظار بیشتری داشتم. کارشناس جلسه به "کافی است" اشاره کرده و "کافی ست" را درست دانست.

یکی از حاضران ارتباط معنایی گندم و سیب را با مصرع بعدی خود، ارتباط کاملی ندانست. امینی به لف و نشر اشاره کرد و گفت این لف و نشر در مصرع بعد کامل نشده بود.

استدلال در شعر و تخیل در خطابه ها:

اسماعیلی امینی گفت: بخشی از این اثر، شعر است و بخشی دیگر به استدلال نزدیک تر است. اگر جنس استدلال در شعر وجود دارد به دلیل خیال این ارتباطات به یکدیگر مربوط می شوند نه به دلیل روابط علی و معلولی؛ "نسیم نیست نه بیم است، بیم دار شدن/ که لرزه می فکند بر تن سپیداران" برای لرزیدن درخت دلیل اورده اما نه دلیل منطقی. اتفاقاً به روزگاری رسیده ایم که در مقالات، خطابه ها و سخنرانی ها به حالت اغنایی سخن می گوییم و استدلال مفقود و تخیل جایگزین آن شده که بسیار بد است. جوری انسان را اغناء می کنند که تو خرسند می شوی از اینکه به طور مثال حقوق ماهیانه ات 300 هزار تومان است و خدا را شکر می کنی که 300 میلیون تومان نیست!

خانم اسماعیلی:

وقتی نگاهم می کنی حس می کنم زندانی ام

در بیکران چشم هایت نقطه پایانی ام

در قلعه فولادی ات راهی ندارد آه من

من نای جنگیدن ندارم گریه پنهانی ام

جنگیده ام اما نه رودرروی تو در روح خود

حالا اگر پیروز بودم قهرمان می دانی ام

تنها جواب آری ات کافی ست تا باور کنم

نام آور افسانه ها روئین تن ایرانی ام

افسانه را باور کنم یا وحشت چشمان تو

عمری ست در مرز جنون محکوم سرگردانی ام

از من فراتر می رود گاهی خیال زندگی

وقتی که با لب های بسته ناگهان می خوانی ام

شاید از این آرامش تکراری ام آزرده ای

تنها صدایم کن که من آماده ویرانی ام

وحیدزاده درباره وزن این شعر از کارشناس جلسه سئوال کرد و امینی در این باره گفت: وزن این شعر دوری در ارکان نامتقارن است و متحدالارکان است در ارکان متناوب الارکان است و صامت اضافه بر وزن نمی تواند در وسط دور یک مصرع بیاید. وحیدزاده ادامه داد شاعر این هجاها را در هنگام قرائت شعر، دوری تلفظ می کند و وزن به بعضی از مصرع ها می رسد که قسمتی از یک کلمه این طرف دور است و قسمتی آن طرف، مثل چشم هایت، وقتی که با لب های بسته، شنونده را به این اشتباه می اندازد که شاعر از وزن خارج شده. امینی گفت: اشکالی نیست اگر کلمه ها سر رکن بیفتد و تقسیم شود و این در شعر گذشتگان نیز بوده است.

فرخ درباره قافیه ها گفت: بعضی از قافیه ها کاری بیشتری جز قافیه بودن انجام نداده اند مانند "روئین تن ایرانی"، دیگر آنکه عروض قدیم قوانینی درباره "ی" و "م" و... تعیین کرده بودند که همه باید یک شکل باشد و اینجا می دانی ام خیلی به چشم می آید.

ذائقه اهل هنر:

امینی گفت: باید دید ذائقه اهل زبان چه چیز را می پسندد و خیلی به قوانین کاری نداشته باشیم. مثلاً وقتی می گوییم شیرین آیا بیشتر مردم آن را بسیط فرض می کنند یا مرکب؟ آیا بیشتر مردم آن را به شیر و ین نسبت تجزیه می کنند؟ خیر! استادان ادبیات مجبورند هرچه را که شاعران می گویند تجزیه تحلیل کنند و براساس آن قانون و قاعده بسازند. امینی در پایان پیشنهاد کرد که در بیت اول، دو مصرع جای خود را به یکدیگر دهند.

سمیه شمسی:

می ترسم بمیرم و کتابی که می خواستم بنویسم

هنوز در تن درختی در جنگل خفته باشد

می ترسم بمیرم و درختی که می خواستم بکارم

هنوز دانه باشد

می ترسم

می ترسم آنقدر بی برگ و بر شوم

که تنم نتواند

آشیانه خواب معصوم کودکی باشد

وقتی مردم مرا به جنگل برگردانید

در رگ خاک بکارید

پیوندی ابدی خواهم زد

دست هایم را با شاخه ها

پاهایم را با ریشه ها

و تپش های دلم را با رگ برگ ها

کارشناس جلسه مضمون این شعر را مورد تحسین قرار داد. و آقای رضوانی درباره تصاویر شعر معتقد بود که شعر دراای تصاویر زیبایی است و ادعاهای خوبی نیز در پس ترکیبات و ارجاعات نهفته است.

ابزار شاعران تخیل است:

وحیدزاده گفت: بخش اول این شعر مرا غافلگیر کرد و توقع مرا از بخش دوم بالا برد اما این اتفاق نیفتاد. وقتی گفت که می ترسم ننوشته باشم کتابی را، غافلگیر شدم، وقتی گفت می ترسم نکاشته باشم درختی را منتظر چیز دیگری بودم، ولی وقتی گفت دانه است، این مرا قانع نکرد و منتظر یک خبر بزرگ تر بودم.

منیره حسینی گفت: این مربوط به سیر روایی شعر است، کتابی که درخت بوده و درخت قبل از خود چه می خواهد باشد جز دانه؟ مگر انکه بخواهد تصویر دیگری را ارائه دهد. کارشناس جلسه گفت: مگر شاعر این شعر درحال تدریس زیست شناسی است؟ کسی یک مثنوی 300بیتی گفته بود و کل ماجرا آن بود که آب دریا بخار می شود، ابر شده و بعد دوباره می بارد! و می گفت خوب این یک واقعیت است و شعر باید واقع گرا باشد! غافل از آنکه در کتاب علوم اول ابتدایی این را در سه جمله توضیح داده است. منیره حسینی گفت: این کاملاً درست است، به این گونه اشعار نیز شعرهای کارگاهی می گویند، اینکه بدانی چکار انجام می دهی و آن را به هم پیوند بزنی. در می ترسم دوم و بخش دوم شعر بعد از کلمه هنوز، دیگر باید آن درخت به دانه برگردد. کارشناس گفت برای تخیل شاعرانه کاری ندارد که بگوید آن درخت فقط تصمیم باید فقط کلمه باشد و اصلاً یک چیز مادی نباشد. پیکاسو می گوید شاعران ابزاری دارند هیچ هنرمند دیگری ندارد. او می گوید من همه جور نقاشی کردم اما در حسرت این ماندم که قوطی کبریتی بکشم که خفاش هم باشد. اما شاعران می توانند.

راضیه ایمانی:

تو می رسی و غمی پنهان همیشه پشت سرت جاری

همیشه طرح قدم هایت شبیه روز عزاداری

تو می نشینی و بین ما نشسته پیکر مغمومی

غریب وخسته و خاک آلود؛ به فکر چاره ناچاری

شبیه جنگل انبوهی که گر گرفته از اندوهِ -

هجوم لشکر چنگیزی... گواهت این غم تاتاری

بیا و گریه نکن در خود که شانه های زمین خیسند

مرا تحمل باران نیست؛ تو را شهامت خودداری

همین که چشم خدا باز است به روی هرچه که پیش آید

ببین چه مرهم شیرینیست برای سختی و دشواری!!

کمی پرنده اگر باشی در آسمان دلم هستی

رفیق ماهی و مهتابی؛عزیز سرو وسپیداری...

چقدر منتظرت بودم !ببینمت کمی آسوده...

دوباره آمده ای اما؛ همان همیشه عزاداری!

وحیدزاده تصاویر این غزل را زیبا قلمداد کرده و کارشناس جلسه با اشاره تصویر بیت اول و ایهامی که در کلمه "شبیه" با کلیت مضمون بیت دارد، این گفته را تأیید کرد. درباره کلمه "طرح" در این شعر نظرات مقابلی وجود داشت که طرح قدم را چطور با روز عزاداری می توان ترکیب کرد و این اشکال بر آن می رفت که این تشبیه دچار نقص شده است. مریم گرجی آن را به این اصطلاح نسبت داد که به کسی می گوییم "یه مدلی راه می روی" و علی حیات بخش ایراد آن را روی "روز عزاداری" دانست. کارشناس جلسه گفت:

گزاره های ادبی محتمل صدق و کذب نیستند:

روزهای عزاداری همه به شکلی سنگین قدم بر می دارند و شاعر در پی آن بوده که این حالت را منتقل کند و تأثیر در شعر، اصل است نه صحت و سقم آن گزاره ها. گزاره های عاطفی محتمل صدق و کذب نیستند. وقتی می گوییم "از گرسنگی مردم" محتمل صدق و کذب نیست یعنی نمی توانیم بگوییم نه تو که نمردی و فقط گرسنه ای! اگر این گزاره عاطفی تأثیرگذار بود درست است و اگر نبود هزار و یک عیب می توانیم روی آن بگذاریم.

کارشناس جلسه درباره بیت "شبیه جنگل انبوهی..." گفت متصل شدن دو مصرع با یکدیگر آن را از فرم روان و قابل دسترس معنا خارج می کند.

فاطمه نانیزاد:

رباعی ها:

رفتی و وداع تو دلم را خون کرد

اسرار نگاه تو مرا افسون کرد

تو در شب حمله بدر کامل بودی

زیبایی تو جزیزه را مجنون کرد

این نای پر از نواست مدیون شماست

هر شعر که نینواست مضمون شماست

این پیکر بی سر که میان نی هاست

لیلای جزیره های مجنون شماست

غزل:

دیدی گذشت وقت خداحافظی رسید

اما چگونه می شود از دوست دل برید

برگشتی و دوباره نسیمی تر از بهشت

از سمت صحن آمد و بر صورتت وزید

می خواستی که دل بکنی و جدا شوی

اما دلت نیامد و کنج حرم خزید

یک السلام گوشه چشمت نشسته بود

آمد نشست روی لبت شور آفرید

دستی به سینه آه نگاهی به گنبدش

آقا دوباره زود مرا دعوتم کنید!

کارشناس جلسه درباره ترکیب بدر کامل" گفت: وقتی شاعر می گوید بدر کامل این به چه تناسبی می آید؟ برای آنکه درباره زیبایی می خواهیم سخن بگوییم. وقتی آن را به استعاره یک بار آورده ایم چرا باید دوباره آن را به تصریح هم بیاوریم؟ برای مثال اگر می گفتیم دیدار تو جزیره را مجنون کرد ارجاع می دادیم آن را به زیبایی بدر کامل.

غزل دوم مورد تقدیر حاضران قرار گرفت.

ملیحه آقایی پور:

تمام قافیه های کثیف زندانی ست

تعفن لجن شعر من پشیمانی ست

پراز حسادت گرگان طعمه در دهنم

که هرکه گرگ نباشد بدان که قربانیست

همیشه طعم بدی سهم کوسه ها نشده

که قعه خورده به دیوار یونس ارزانی ست

بگو که قصه گندم فروختن به بهشت

گذشت، نوبت خوردن به دام پنهانی ست

هنوز آب دهان قورت می دهند هنوز

مسیرشان دو سه تا دختر خیابانی ست

کتاب دوست من نیست بحث سلمان است

که خط به خط پر از آیه های شیطانی ست

خانم اسماعیلی گفت بیت اول گویای تمام حرف زل بود و ابیات دیگر همگی به نوعی تفسیر دوباره همان بود. وحیدزاده معتقد بود که زبان می توانست یکدست تر باشد. رضوانی به داستان حضرت یونس اشاره کرد که در آن کوسه وجود نداشته بلکه نهنگ یا وال در اصل داستان است. حیات بخش گفت ترکیب "پرِ از" یعنی پر از پر، که در اینجا درست نیامده است.

اعظم احمدی فرد:

یک گام نرفته از نفس می افتیم

بالی نگشوده در قفس می افتیم

خیر سرمان اشرف مخلوقاتیم

پیشیم ولی از همه پی می افتیم

جنگل، جنگل، زیر پای جاده است

هر جاده که پایش نفسی افتادست

از ماست که برماست همین ست که بود

حالی که تبر به دست جنگل دادست

مادر، پدر و قبیله و خویشم نیست

یعنی به هرآنچه که بیندیشم نیست

غمناک تر از همه زبان و دستم

آن روز که می خواهمشان پیشم نیست

مانند تو یک ذره ندیدم شاید

من از من بی تو ناگزیرم شاید

چون قطره اگر وصل به دریا نشوم

هیچ آمده ام هیچ بمیرم شاید

کارشناس جلسه از ترکیب "خیر سرمان" انتقاد کرد و گفت، باید آن ادعا که ما اشرف مخلوقاتیم به همان صورت ادعا باقی بماند تا طنزآمیز و تأثیرگذار شود.

محسن رضوانی:

سر می خورد ز مشت گره کرده بارها

لیز است ماهی دل بی اختیارها

قلبی که مثل قالب صابون فراری است

می لغزد از کف همه بی قرارها

این زود دل سپردن ما دست دیده نیست

این فتنه ایست زیر سر گلعذارها

هریک میان تور کسی گیر کرده ایم

تمبریم در تملک مجموعه دارها

هرقدر حرفه ای بشوی نابلدتری

در عشق خوش به حال دل تازه کارها

هانی رضوی درباره بیت "گلعذارها" گفت این بیت به جز تصویرسازی نسبت به مضمون کلی غزل حرف جدیدی در خود ندارد. کارشناس جلسه گفت در همین مضمون سعدی می گوید: "دلم صدبار می گوید که چشم از فتنه برهم نه/ دگر ره دیده می افتد بران بالای فتانه"، این مضمون فراون در شعر سعدی فراوان است "مگر تو روی بپوشی و فتنه بازنشانی/ که من قرار ندارم که دیده از تو بپوشم". امینی با تقدیر از این غزل شاعر را به حوصله کردن بیشتر در ارائه ترکیبات ظریف اشارت داد.

علی لواسانی:

ز خنده ها به دلم فکر می کنی غم نیست

به خنده عادت کردم وگرنه غم کم نیست

عجیب نیست اگر حرف می زنم با خویش

خودت بگو چه کنم حرف هست و همدم نیست

چه روزگار بهشتی فقط اگر باشی

وگرنه بی تو خداییش جز جهنم نیست

شب خیال مرا مه گرفته است آری

وگرنه خواب تو آنقدر هم که مبهم نیست

از این به بعد نخندم اگر به من باشد

ولی چه بد من بی عقل کار، دستم نیست

امینی درباره بیت اول پیشنهاد کرد که "به خنده عادت کردم" را به "عادت دارم" تغییر دهد و در بیت سوم اصطلاح "خداییش" مناسب حال این بیت نیست. او این شعر را غزلی روان و شیوا خواند.

سید محمد حسین حسینی:

رباعی:

دیروز شلوغ بود و فردا خلوت

دور و بر آسمان دریا خلوت

شب بود و سکوت بود یک نکته تلخ

تشییع جنازه بود اما خلوت!

غزل:

نشسته اند به راهت همیشه ساحل ها

و من به عشق تو آرام پیش ساحل ها

دوباره نامه من را نخواندی و برگشت

عجیب پر شده از ظرف شیشه ساحل ها

هوای آبی این شعر باز طوفانی ست

گرفته شرشر باران به بیشه، ساحل ها

تمام آبروی آب هاست برگشتت

گروست پیش قدم هات ریش ساحل ها

برای دیدن تو صف کشیده اند آری

و باز صحنه اخراج و گیشه، ساحل ها

صدای ضجه یک مادر آمد و گفتم

دوباره قصه دریا، کلیشه: ساحل ها

امینی درباره رباعی اول گفت "و" از مصرع اول برداشته شود تا ایراد فعل حذف شده از میان برود. درباره شعر دوم حیات بخش معتقد بود که بیت آخر بسیار خوب نشسته بود، و کلیشه و بعد ساحل ها، فضایی سینمایی را از یک تصویر نشان می داد. وحیدزاده گفت در بیت، بیشه ساحل ها به خوبی ننشسته بود.

محمدرضا وحیدزاده:

دوباره حنجره ام بوی آه می‌گیرد

دوباره بغض گلوگیر چاه می‌گیرد

و کوچه کوچه این شهر خواب می‌بیند

که رنگ خانه مردی سیاه می گیرد

که قد خانه خمید و زنی به ناچاری

دو دست طفلش را تکیه‌گاه می گیرد

نمی‌گذشت زمانی ز رفتن پدرش

که راه منزل را اشتباه می‌گیرد

تمام درد دو عالم نشست پهلویش

زنی که آن طرف در پناه می گیرد

رضوانی درباره بیت " که رنگ خانه مردی سیاه می گیرد" گفت قافیه سیاه در این بیت خوب ننشسته و باعث ایراد زبانی شده است.

سیدهانی رضوی:

بخشی از ترکیب بندی عاشورایی:

ما خوب شنیدیم از آوای مدینه

درد جگرافروز معمای مدینه

یادآور خون ست و غم خاک بر افلاک

در چشم و دل شیعه تماشای مدینه

ماتم کمرش را نشکانده ست، عجیب ست

بعد از غمتان قامت برجای مدینه

از اشک شما پر شده این چاه، که دارد

طعم عسل تلخ، رطبهای مدینه

میسوزدمان کام و گلو، میدهد آری

بوی جگر سوخته خرمای مدینه

ما شبزدگان را غزلی سخت سرودند

از سوختن مادر تنهای مدینه

آه ای سحر شبزدگان مادرمان کو؟

کو همدم دیرینهی مولای مدینه؟

از یاد نرفتهست هنوز آذر و آتش

از خاطرهی دیدهی بینای مدینه

این درد از آن روز در این شهر فتاده

دیروز، پریشان شده فردای مدینه

امروز غریبیم در این شهر از آن شهر

در کوفه گرفتند از ما نای مدینه

...

یک کاسهی شیر آورده، کودک کوفه

در بستر خون خفته، بابای مدینه

ماییم و از این پس نفسی با غم مولا

ما هیچ نداریم مگر ماتم مولا

جاری شو دل شعله ور از خاطره در

از درد به چشم تر و از اشک به دفتر

با تکیه ای قلب پدر چکه خون کن

با خاطره ای سوخته از سینه مادر

مگذار که چشمانت آرام بگیرد

خاکستر سوزنده پروانه بی پر

از بیت به بیتی دیگر شعر شو از در

از چارقد مادر، تا دامن خواهر

خاموش مشو اشک برافروز از این خاک

خون رگ محسن را تا حنجر اصغر

آتش زده، آتش زده، آتش زده، آتش

در خیمه، جگر، پیرهن پیکر بی سر

...

علی حیات بخش بیت آخر که هرکدام از آتش زده ها در مصرع بعد به یک واژه بر می گردد و تقسیم را در خود دارد، مورد تحسین قرار داد. و به معنای آذر و آتش در کنار یکدیگر اشاره شد.

رسول پیره:

همه چیز در این نسیم پنهان شده است

کت پدربزرگ

پیرمرد و دریای پسرعمو

سماور مادر

تنهایی من

و پای پدر که در دهان کوسه ها جا ماند

لبخند بزن و خانه را گرم کن

لبخند بزن تا فکر کنم

دودی که از دور پیداست

قطاریست که تو را با خودش آورده

تا ترانه های فراموش شده به رادیو برگردد

تا شکوفه های لیمو را در زمستان ها بر پیرهنت بریزم

تا بادگیرها نسیم و طوفان را از هم نشناسند

لبخند بزن و خانه را به آتش بکش

لبخند بزن حتی برای دوربین روبرو

که تنهایی ات را بی صبرانه قاب گرفته است

گاهی لبخند لازم است

اثر دوم

وقتی لباس هایم دیگر بر چوب لباسی نبود

وقتی آسانسوری که مرا تا طبقه پنجم برد

برای همیشه آنجا ماند

وقتی دیگر بوی چای تازه در خانه نیامد

فهمید اتفاقی غیرمعمول افتاده است

هنوز چمدان سر جایش بود

هنوز تو بودی

به هفتاد سالگی آینه ای نگاه می کردی

که پدر را نشانه رفته بود

و عقربه های نازک، عمر را به تکه های کوچک و باریک

قسمت می کردند

غمگین شدم

و دیگر به واژه پدربزرگ که بوی کهنگی می داد فکر نکردم

و تبسم پروانه هایی که از موی تو می آمدند

تکانم نداد

رمان را ورق نزدم و از عکس های یادگاری بیرون رفتم

غمگین شدم

ملحفه سفیدی را که روی سرم کشیده ای

همه چیز را توضیح می دهد

اثر سوم:

نه مثل پیرمردها و پیرزن ها

که فراموشی می گیرند

و حتی نام کوچکشان را به یاد نمی آورند

نه مثل سیاست مدارهای پیر

که می خواهند نام بزرگشان را فراموش کنند

تو فراموش شدی و نشانی از آن خیابان ها نیست

و ترس اینکه دیر برسی مضطربت نمی کند

تو تنها نشسته ای با پرندگانی که هیچ نیازی به آمبولانس ندارند

تو تنها نشسته ای و هیچ گاه کسی برای رفتن، آمبولانس را انتخاب نمی کند

تو نشسته ای و آرام خاطراتی را مرور می کنی که

به گورستان بردی!

آقای فرخ درباره شعر اول گفت، در این روزگاری که شعر سپید خوب به ندرت شنیده می شود این شعر، اثر خوبی بود. اسماعیل امینی با تأیید این مطلب گفت درباره شعر موزون نیز چنین است، این موضوع همیشه وجود داشته و از قدیم الایام نیز مطرح بوده است، آن چیزی که را که از قدیم به عنوان شعر سروده اند و باقی مانده است، اگر در یک کتابخانه جمع کنید تنها تعداد کمی از آن خواندنی است.

کارشناس جلسه درباره شعر دوم، تعدادی از"وقتی" ها زائد خواند. حیات بخش گفت، وجود ملافه خود، توضیح می دهد که چه اتفاقی افتاده بعد وقتی شاعر می گوید ملافه سفید توضیح می دهد، ایجاد حشو می کند.

*سومین دوره از سلسله جلسات حلقه قول و غزل با این جلسه به پایان رسید. دوره جدید این حلقه با حضور و کارشناسی یکی دیگر از فرهیختگان این حوزه، به اطلاع شما همراهان همیشگی خواهد رسید. منتظر اطلاع رسانی ما باشید.

(بدون عنوان)

کانون اندیشه جوان — Fri, 14 May 2010 15:49:36 GMT

آخرین جلسه از سلسله جلسات نقد و بررسی شعر

حلقه قول و غزل

با حضور اسماعیل امینی

در محل کانون اندیشه جوان واقع در خیابان انقلاب، خیابان قدس، کوچه بهنام، پلاک19، طبقه سوم، برگزار می شود.

علاقه مندان به جلسات حلقه قول و غزل می توانند روز شنبه 25 اردی بهشت، ساعت 30/16 به آخرین حلقه از حلقه های این محفل، پیوند یابند.

*حضور شما مایه دلگرمی و مسرت این جمع خواهد بود.

گزارش چهارمین جلسه نقد کتاب (میلاد عرفان پور-11 اردیبهشت89)

کانون اندیشه جوان — Sun, 02 May 2010 21:19:48 GMT

چهارمین جلسه نقد کتاب حلقه قول و غزل، روز شنبه 11 اردیبهشت با نقد کتاب های "پادشهر" و "پاییز بهاریست که عاشق شده است"، اثر "میلاد عرفان پور"، از سوی کانون اندیشه جوان برگزار شد.

در این جلسه نقد، کارشناسانی چون "قربان ولیئی"، "آرش شفاعی" و "وحید جلیلی" حضور داشتند و به بررسی این دو مجموعه رباعی پرداختند.

در ابتدای جلسه قربان ولیئی با فرخنده دانستن چاپ مجموعه های شعری از سوی شاعران جوان، این حرکت را برای جامعه مهم و گرانقدر دانست و یکی از دلائل سرگشتگی انسان معاصر را در صدر قرار دادن علم در همه امور خواند.

فاصله انسان معاصر از شعر، یکی از نتایج دور شدن از معنویت

او در مقدمه این بحث گفت: علم (science) در صدر توجه انسان معاصر است و به همین دلیل او از معنویت و معنی طلبی دور شده و از ارتباط های دیگری چون فلسفه، و موضوعات احساسی و عاطفی نیز فاصله خواهد گرفت. در فلسفه، آدمی با وجود مواجهه دارد، مبرای آنکه موجود لباس خاصی پوشیده باشد که این موضوع، امور را به کلیت و بعد به متافیزیک و مسائل دینی سوق می دهد. درباره موارد احساسی و عاطفی نیز باید گفت که محمل عمده این قسم از امور عاطفی شعر است که امروزه به واسطه سلطه دیگر رسانه ها آن نیز در سایه قرار گرفته است. فاصله گرفتن انسان معاصر از شعر، یکی از علت های دور شدن از معنویت، استقرار روحی و آرامش و صفای وجودی انسان است.

این کارشناس و منتقد ادبی شعر را از سیطره آموزش، خارج دانسته و گفت: خوشبختانه شعر را نمی توان آموزش داد و نمی شود شاعر تربیت کرد، یک شاعر، شاعر متولد می شود، اگرچه در طی کسب اطلاعات بیشتر و دست ورزی، موفق به کسب فنون آن نیز بشود اما اگر کسی متشاعر باشد مطمئناً راه به جایی نخواهد برد. میلاد عرفانپور شاعر است و متشاعر نیست و شروط اولیه را در این زمینه داراست.

عرفان پور شاعری تک قالبی است

آرش شفاعی، شاعر و منتقد ادبی، بحث خود را ناظر بر فرم اشعار عرفانپور خواند و گفت: برآیند برخورد ما با اشعار میلاد عرفانپور در این دو مجموعه و کارهای گذشته او این است که او شاعری "تک قالبی" است یعنی بروز و ظهور این شاعر، در قالب "رباعی بوده است. این نقد بحث ارزش گذاری بر آثار این شاعر نیست که آیا باید این کار را ادامه دهد یا نه –که معتقدم یک منتقد حق ورود به این عرصه را نیز ندارد- اما می توان آن را به عنوان پیشنهاد مطرح کرد و پذیرفت.

ادبیات و دهکده جهانی

شفاعی استفاده از قوالب ادبی مختلف را در شعر شاعران گذشته به عنوان یک ویژگی ذکر کرد و گفت: در ادبیات گذشته به جز برخی از شاعران همچون خیام یا حافظ، شاعران پیشنهادهای متعددی را پیش روی مخاطب قرار می دادند؛ به طور مثال شاعری چون سعدی برای مخاطبی که دوستار نثر شیرین فارسی بود گلستان را عرضه کرده است، برای مخاطبی که اهل شعر است بوستان را می آورد برای مخاطبی که اهل طنز و مطایبه است از همان دست شعر را دارد، اگر مخاطبی اهل قصیده باشد همچنان و...به عبارت دیگر شاعران در عرصه های مختلف وارد می شدند، امروزه شاعران به علت رسالت های مختلفی که برای شعر متصور می شوند وارد عرصه های مختلف می شوند و متأسفانه در این اثناء مشتری خود را از دست می دهند. با در نظر گرفتن اندیشه دهکده جهانی مارشال مک لوهان، در عصر ارتباطات الکترونیکی با مخاطب انبوه روبرو هستیم و رسانه ها قدرتی بیش از پیش دارند، در این عصر بسیاری از موضوعات در پرتو رسانه معنا می یابند و این موضوع در ادبیات نیز وجود دارد. در ادبیات محتوا تحت تأثیر فرم قرار گرفته است حال اگر با شاعری روبرو باشیم که در یک قالب نیز بسراید به یک معنا با شعری طرف هستیم که شاعر آن ذهنیت کلاسیک و بسته شده ای داشته و محدودیت های قالبی همچون رباعی را پذیرفته است. او تحت تأثیر محدودیت ها و ویژگی های این قالب، سینه پرسخن خود را محصور کرده است.

شاعر در محدوده قالب

شفاعی در ادامه گفت: در محدوده این قالب، شاعر از بعضی امکاناتی که در بیان سخن دارد عقب مانده و مخاطب خود را محروم می کند. قالبی همچون رباعی، جای خطابه، داستان سرایی، روایت، تقابل ها، سخنان درازدامن، خشم گرفتن و... نیست. اما می توان در آن به تصویرسازی، زبان آوری و... پرداخت. شاعر حرف های زیادی دارد که این قالب دست و پای او را بسته است.

شفاعی در پایان این بخش از سخنان خود رباعی "یک...دو...سه...چهار...می شمردم تک تک/ بی تاب پی تو می دویدم با شک/ حالا که بزرگ تر شدم می فهمم/ تمرین جدایی است قایم باشک" را به عنوان نمونه ای خوب از میان رباعی های عرفان پور مثال آورد.

رباعی موج دوم به نوعی تجدید مطلع است

وحید جلیلی از دیگر منتقدانی بود که در این جلسه نقد کتاب حضور داشت. او به تاریخچه بروز و ظهور رباعی بعد از انقلاب پرداخته و دلایلی را برای استقبال از این قالب شعری برشمرد: بعد از انقلاب اسلامی، بعضی از قوالب شعری احیا شدند که از جمله آنها رباعی است که سردمداران این جریان، قیصر امین پور، سید حسن حسینی و... بودند؛ بعد از این جریان، جریان دومی شکل گرفت که رباعی های میلاد عرفان پور، هادی فروسی و... از آن جمله است. رباعی موج دوم به نوعی تجدید مطلع بوده و به نوعی در امتداد همان جریان اول رباعی در اول انقلاب است اما باید درنظر داشت که این نوع رباعی، ویژگی های خاص خود را دارد که باید با گذشت زمان به آن بیشتر بپردازیم.

هنر تجلی نامحدود در محدود است

جلیلی بعد از این مقدمه با مثال هایی مستقیم از میان رباعی های عرفانپور به تقسیم بندی آن پرداخت: در این مجموعه، مخاطب با موضوعات مختلفی مواجه است. اشعار عاشقانه ای همچون: "سنگم بزنی به جای دیگر نروم/ آبم ندهی تشنه از این در نروم/ والله اگر قفل قفس باز شود/ از بام تو گامی آن طرف تر نروم"، یا اشعار اجتماعی چون: "غمگین نشد از این که به او تاخته اند/ یا اینکه به جانش تبر انداخته اند/ وقتی جگر انار خون شد که شنید/ از شاخه او چوب فلک ساخته اند" اشعار سیاسی چون: "فنجان را برداشت و فرمان را داد/ بر لب آورد... ریخت در آتش باد/ هر جرعه که در گور گلویش می ریخت/ بر خاک حلبچه کودکی می افتاد" یا اشعار دفاع مقدسی و یا مرثیه هایی مانند: "در وسعت شب سپیده ای آه کشید/ خورشید به خون تپیده ای آه کشید/ آن لحظه که زینب به اسارت می رفت/ بر نیزه سر بریده ای آه کشید" در این مجموعه ها با اشعاری با رویکرد طنز، حدیث نفس، یا کارهای مانند کاریکلماتور روبرو هستیم، مانند:"اینجا فوران زندگی انجا مرگ/ مانده است در انتظار انسان ها مرگ/ "یک روز به دیدار شما می آیم"/ این نامه برای زنده ها امضا: مرگ".

جلیلی با ذکر این مصداق ها گفت: شاعر تلاش می کند و با مضامین مختلف و رویکرهای متنوع هنری، برای بیان حرف خود پروبال می زند. هنر تجلی نامحدود در محدود است و به هرحال شاعر باید تلاش خود را در زمینه زمینه انجام دهد تا در همین محدودیت ها حرف خود را گفته باشد. اما نکته اینجاست که اصرار بر آنکه در 21 سالگی کسی سه مجموعه شعر به چاپ رسانده باشد خوب نیست. شاعری که می تواند رباعیات درخشان داشته باشد، حداقل نباید در مجموعه اش رباعی ضعیف دیده شود. اول از همه خود شاعر پیش از همه و بیش از همه مجموعه خود را با وسواس بازبینی کند و در این کار دچار وسوسه های دوستان و ناشران نشود.

تلاش عرفانپور جریانیست در امتداد جریان شعر انقلاب نه تلاشی شخصی

جلیلی در جمع بندی سخنان خود گفت: این تلاش جریانیست در امتداد جریان شعر انقلاب نه تلاشی شخصی. جلیلی به نکته دیگری اشاره کرد و آن بی بهره ماندن شعر انقلاب از نقد جدی است. او گفت: شاید یکی از موضوعاتی که شعر انقلاب از آن بی بهره بود، نقد جدی است. این مهم باعث افول در این شعر بوده و خوب تا این جریان دوم از نعمت های نقد بهره مند باشد.

رباعی، خوش آهنگ ترین قالب شعری

در بخش بعدی این نشست قربان ولیئی از زاویه ای دیگر به این دو مجموعه، نظر انداخت. او با بیان پیشینه ای از قالب رباعی، ادامه دادن راه گذشتگان و بزرگانی را که در این قالب سروده اند، به شاعران این عرصه توصیه کرد. او در این مقال گفت: قالب رباعی از جمله قوالبی است که به لحاظ ویژگی ظاهری، شاعر تنها 2 بیت یا 4 مصراعع فرصت دارد تا سخن خود را بیان کند، این قالب از خوش آهنگ ترین اوزان شعر فارسی است. این قالب پیشینه پرباری ندارد و اعتنای شایع و رایجی از سوی گذشتگان به آن نشده است. از میان شاعران خیام را در این عرصه داریم که رباعی های منسوب به او 70 یا 170 رباعی بیش نیست. نکته مهم آن است که روح یک شاعر طالب تنوع است و او نمی تواند خود را محدود کند اما اینکه در این زمینه استثنائاتی بیابیم، قاعده به حساب نمی آید.

رباعی، قالب آنات و لحظه های عارفانه

ولیئی، رباعی را قالب آنات و لحظه های عارفانه دانست و گفت: هیجانات عارفانه یا دریافت های موقتی، از ویژگی های رباعی است. برجستگی رباعیات خیام، تک بعدی نبودن آنهاست. او در همه جوانب شعری رباعی سروده است و در عین حال به تمامی یک قصه بیش نیست! بعضی این قالب را پیوسته دیده اند. درست که هر رباعی یک شعر جداگانه است، اما کل آن یک منظومه به حساب می آید و این می رساند که 4 مصرع نمی تواند حرف را درون خود بگنجاند. اگر شاعری به یک وحدت اندیشه رسیده باشد و آن را در رباعی های متعدد بگوید، قابل تأیید است. در شعر خیام، هر رباعی پرتوی از حیرت در خود دارد و هر رباعی رباعی دیگر را فراخوانی و احضار می کند.

این میوه بر چه ساقه ای روئیده؟

این منتقد و کارشناس ادبی در این قسمت از سخنان خود، وارد مبحث دیگری شد که می تواند برای نقد آثار ادبی مورد اهمیت و توجه باشد. ولیئی گفت: در نقد ادبی یک اثر ابتدا باید روشن کنیم که هر اثر هنری که منتشر می شود، ذیل کدام شاعر است. چراکه ما در خلاء اندیشه به سر نمی بریم و مسلماً این میوه بر مبنای ساقه ای می روید. حالا می توان نسبت آن را با مبنای آن سنجید و اینکه اثر جدید چند قدم از گذشته خود جلوتر است. هیچ نوآوری بدون اتکا به گذشته وجود ندارد. اثری که ردپایی از گذشته درآن حضور نداشته باشد، درک و پذیرفته نمی شود.

باری که باید بر دوش قطعه، غزل یا قصیده باشد بر دوش رباعی است

او این موضوع را در اشعار عرفانپور سنجید و گفت: رباعی عرفانپور رویشی بر مبنای سنت رباعی در گذشته است. این سنت یکی رباعی های خیام می تواند باشد و یکی رباعی های پراکنده ای که از اهل تصوف به جا مانده است. اگر ما رباعی عرفانپور را ذیل آن بدانیم، انحراف از معیارهایی درون خود دارد که در مضامین آن قابل مشاهده است. مضامین رباعیان گذشته غالباً کیهان شناختی و مسائل کلان و معرفتی بوده است. موضوعاتی چون رویارویی عناصر هستی، مرگ و ذات آدمی و رباعیاتی با موضعات توحیدی. این قالب استعداد زیادی برای نشان دادن لحظه های معرفتی دارد نه یک زمان کشش دار و ممتد. می توان گفت شعر هایکو از این بابت با رباعی سنخیت دارد. اما در این مجموعه ناظر به جزئی نگری هستیم که شاعر به آن بار اجتماعی می بخشد که این بار را باید قصیده، غزل و یا قطعه به دوش بکشد. این موضوع ریشه در رباعی انقلاب دارد که به سرعت نیز اشباع شد که در نهایت، تعدد مضامین، خود شاعر را به گریز وامی دارد. اگرچه می گویند که رباعی مناسب با حیات پرسرعت انسان امروزی است و می تواند انسان معاصر را با ادبیات آشتی دهد اما باید به تجربه سنتی آن اتکا کنیم.

اهمیت موسیقی در رباعی

ولیئی به موسیقی و اهمیت آن در رباعی اشاره کرد و گفت: موسیقی کناری، درونی، معنوی، به نسبت قوالب دیگر در رباعی اهمیت بالای می یابد. آن چیزی که می تواند آن را موفق کند عنصر موسیقی است. کمتر رباعی موفقی را می بینیم که ردیف نداشته باشد. اولین رباعی ها حتی دارای 4 قافیه بودند.

قربا ولئی در پایان این بخش از سخنان خود یک رباعی با ردیف بلند از مجموعه رباعی های عرفانپور خواند: "آری به خطا همیشه کوچک دیده/ از آن بالا همیشه کوچک دیده/ پیداست چرا برج نشین مغرور است/ آدم ها را همیشه کوچک دیده".

تولید انبوه و پیگیر یک قالب به خودی خود بد نیست

آرش شفاعی در بخش دوم سخنان خود درباره مقدمه این کتاب که از سوی "محمدرضا سنگری" نوشته شده است اشاره کرد و گفت: در مقدمه این کتاب آمده است: "کشف مضمون در رباعی، آنقدر دیریاب و ارزشمند است که رباعی را "شعر وارونه" نامیده اند؛ شعری که از آخر به اول سروده می شود" این موضوع که رباعی ضربه پایانی داشته باشد موضوعی نیست که آنقدر قابل اهمیت و ارزش گذاری باشد که از یافتن این کشف که رباعی شعر وارونه است شگفت زده بشویم. شفاعی درباره شعر جریان اول انقلاب و اشباع شدن آن نیز گفت: تولید انبوه و پیگیر یک قالب به خودی خود بد نیست چراکه قضاوت مردم و گذشت زمان، سره را از ناسره جدا می کند. هنوز هم اگر بخواهیم گزیده ای از آن موج ناگهانی انتخاب کنیم قیصر امین پور و سیدحسن حسینی، در صدر موارد انتخابی ما خواهند بود. در گذشته مردم انتخاب خود را انجام داده اند.

علل به وجود آمدن موج شعر انقلاب

شفاعی درباره به علت وجود آمدن چنین شعری در اوایل انقلاب گفت: علت آن موج، شرایط اجتماعی جنگ بود. شعر در آن زمان خواست وظیفه رسانه ای خود را که همان تهییج ملی بود، انجام دهد و کار خود را کرد. شاعران در آن زمان به یک سری کلید واژه دست یافتند که توانست مردم را با خود همراه کند. بعد از مدتی آن تکنیک ها و کلید واژه ها لو رفته و در ضمن شرایط اجتماعی نیز عوض شد. امروز هم شاهد رویکرد جدیدی به رباعی از سوی شاعرانی چون: بیژن ارژن، ایرج صف شکن، جلیل صفربیگی و... هستیم. مسأله این است که آیا دوستان ما با توجه به همان تجارب تاریخی، درحال تکرار فضا هستند یا خیر. هریک از آنها به یک تکنیک در زبان از جمله گسترده کردن تصاویر زیبا، تقابل ها و توانمندی های زبانی این راه را پیش می برند، اما تا کی؟

آیا "فلش فیکشن"ها باعث شده کسی رمان نخواند؟

این منتقد ادبی درباره آنکه قالب کوتاه رباعی مناسب عصر سرعت و انسان امروز است گفت: اینکه زمانه، زمانه کوتاه سرودن است حرف درستی نیست و به سلیقه مخاطب پیش رفتن است. آیا "فلش فیکشن" ها و به قولی داستانک ها باعث شده است که کسی رمان نخواند؟ شاعران، امروزه به دنبال سلیقه مخاطب می روند؛ طرح، هایکو، رباعی، شعر یا داستان 5 و 6 کلمه ای... همه و همه تحت تأثیر سلیقه مخاطب، پیش رفتن است.

غزل- مثنوی قالب شعر انقلاب است

وحید جلیلی نیز در بخش بعدی نقد و بررسی اشعار عرفانپور به قالب های جدیدی اشاره کرد که بعد از انقلاب اسلامی وارد ادبیات شده اند، او در این زمینه گفت: شعر انقلاب همچون خود انقلاب دارای تعامل در فرم و محتوا است. انقلاب اگر محتوا و حرف جدیدی در خود دارد این موضوع در فرم هم ظهور می کند. قالبی همچون غزل- مثنوی قالبی است که بعد از انقلاب رایج شد. در این قالب هم به خاطر غزل دارای ابعاد معرفتی بوده و هم به خاطر مثنوی دارای حماسه است. همچون انقلاب که در ذات خود هردوی آنها را داراست. یا قالبی را که احمد عزیزی آن را می نوشت ه نه نثر بود و نه شعر اما هردوی آن نیز بود. اگرچه در گذشته ما شطحیات را داشته ایم اما این، موضوع دیگری است. یا در بخش دیگر هنر خط معلی را داریم که هم در آن تیزی دیده می شود و هم انعطاف دارد که یکی از جلوات انقلاب اسلامی است. شاعرانی که می خواهند این علَم را پیش برند با به این موضوع توجه کانونی داشته باشند. در شعر عرفانپور نیز هم سلوک اجتماعی وجود دارد هم سلوک وجودیو فلسفی. اگر این مضامین را مانند یک کشکول جمع کنیم ترکیب فیزیکی دارد اما اگر به آن قوام بخشیم یک جمع شیمیایی داریم. هنر انقلاب هنر جمع است آن هم از نوع شیمیایی اش. در شعر عرفانپور جرقه های خوبی دیده می شود و او باید تلاش کند که هنر تطبیق این جرقه ها را باهمدیگر نشان دهد. نباید سلوک اجتماعی در شعر در یک خط باشد و سلوک عرفانی در خط دیگر. نوری که به قلب مومن می تابد باید در متن اجتماع ظهور یابد. این جمع بین سلوک فردی و اجتماعی است.

جلیلی از رباعی به عنوان قالب قطعیت ها یاد کرد و گفت: رباعی با این کوتاهی به نوعی قطعیت در آن وجود دارد. اگرچه مشهورترین رباعی ها که مربوط به خیام است مضامین شک و تردی دارند اما او این حرف را محکم بیان کرده است. انقلاب نیز در خود قطعیت دارد. در ماجراب غزه نیز همین قالب به کمک شاعران آمد که موقع بودن و قاطع بودن را در خود داشت.

بخش پرسش و پاسخ:

در بخش پایانی این نشست به رسم همیشگی پرسش و پاسخی بین مدعوین و کارشناسان جلسه رد و بدل شد و در این بین دیگر صاحب نظرانی که سخنی درباره این دو مجموعه داشتند، آن را بیان کردند.

نگاه عرفانپور یک نگاه انتقادی- انسانی است

در این بین آقای نجفی از مدعوین حاضر در جلسه گفت: نباید فراموش کنیم که قالب باید در خدمت محتوا باشد و در اندیشه آن باشیم که شاعر چه پیامی برای مخاطب خود دارد. نگاه عرفانپور نگاهی نتقدانه به وضع موجود است ام این نگاه صرفاً سیاسی یا اجتماعی نیست این نگاه انتقادی- انسانی بوده که باعث می شود شعر فرا مرزی شود. او به دغدغه های انسان امروز می پردازد و از مدرنیسم می گوید. عرفانپور با نشان دادن فضاهای شهری، یک بعدی شدن انسان ها و از خودبیگانگی آنها را گوشزد می کند. از کلیدواژه های شعر عرفانپور "تنهایی" است که مخاطب آن مجموع همه انسان هاست اگر اگزیستانسیالیم به آن پرداخته است شاعر این مجموعه ها از این تنهایی به پوچی نمی رسد بلکه با مذهب گره می خورد و متعالی شده و می گوید: "تا کی به هوای فتح دنیا باشم؟/ کافی است خدا! چقدر اینجا باشم؟/تنهایی اگرکه با تو بودن باشد/ می خواهم از این به بعد تنها باشم".

شاعر باید از این گذار عبور کند

محمدحسین نعمتی از دیگر شاعرانی بود در نقد این دو کتاب گفت: سیر کارها در مجموعه پادشهر گذر از زبانی استکه در مجموعه پاییز بهاریست... دارد. تجربیات شاعر در این مجموعه به یک پختگی نسبی رسیده است. زبان با محتوا که به پیشینه رباعی برمی گردد متناسب شده است. تصاویر مدرن و نئوکلاسیک، در این مجموعه ارائه شده و مجموعه جدید را از یکدستی بیرون آورده است. بارقه هایی از تفکر و تصویر جدید در آثار عرفانپور دیده می شود که بسیار امیدوارکننده است. جمع بندی مجموعه پادشهر در شعر روی جلد آن به خوبی منعکس شده است: "ای بی تو زمانه سرد و سنگین در من!/ ای حسرت روزهای شیرین در من/ بی مهری انسان معاصر در توست/ تنهایی انسان نخستین در من".

محمدحسین نعمتی درباره استفاده از تصاویر مردن در آثار عرفانپور به شعر "آه است خیابان به خیان به لبم/ از این همه بی تفاوتی در عجبم/ تو مثل مسافری که دیرش شده است/ من مثل چراغ قرمز نیمه شبم" اشاره کرد و گفت: تصاویری که در این شعر به کار رفته است برای انسان شهری معنا می یابد و احساسات او را قلقلک می دهد و کسی که این فضا را حس کرده باشد آن را درک می کند. نعمتی در پایان گفت: شاعر باید از این گذار عبور کند و به یک وحدت در فرم و محتوا برسد.

نکوهش قرآن بر شاعران از جهت تفرق خیال بوده است

کاظم رستی نیز از دیگر حاضرانی بود که نظرات خود را درباره شعر عرفانپور مطرح کرد. او در قالب سئوالی از قربان ولیئی خواست که درباره نگاه جامع و معرفتی که شاعر باید بدان دست یازد و از پنجره چشم خود به عالم نظر افکند، بیشتر سخن بگوید.

قربا ولیئی گفت: اگر اندیشه شامل و واحدی در شاعر نباشد رباعی به 2بیت های تبدیل می شود که هرکدام ساز خود را می زنند. خیام به این دلیل شاعر بلامنازع است چون کل رباعی هایش یک رباعی است. در شعر حافظ نیز اگرچه با 400 غزل روبرو هستیم اما با یک غزل سروکار داریم و این یک انسجام اندیشه است. علل توفیق سهراب از دفترهای دوم و سوم به بعد نیز در همین است. تعدد اشکال در اشعار، خیال را مجاب می کند که تعدد مضامین نیز وجود دارد اما همه یک سخن بیش نیست که دایره وار حرکت می کند. بعد از آنکه شعر خوانده و در ذهن ته نشین شد، می فهمیم که همان یک حرف است و این بخشی از التذاذ زیباشناختی انسان را با خود دارد. حال تلاش شاعری مقرون به توفیق است که در این میانه در دام صید مضمون ها اسیر نشود و وحدت عاطفی و اندیشه خود را حفظ کند. در قرآن نیز اگر نکوهشی بر شاعران شده از جهت همان تفرق خیال بوده است.

شعری که سریع، مخاطب پیدا می کند، یک بیماری و دروغ در آن است

ولیئی به نکات دیگری اشاره کرد که بیان آن خالی از لطف نیست. او با نقل قول از رابرت تراست گفت: وقتی شعری که سریع، مخاطب پیدا می کند، یک بیماری و دروغی در آن است. باتوجه به روانشناسی مخاطب، حرف، دقیق است. اگرچه این حکم کلی نیست اما اغلب، اشعاری که شیوع سریعی دارند افول سریعی را نیز دارند.

شاعر باید حرف منتقد را گوش دهد اما عمل نکند!

بنابراین شاعر نباید دغدغه مخاطب را به یک تعبیر داشته باشد و دغدغه منتقد را اصلاً نداشته باشد. شاعر باید حرف منتقد را گوش دهد اما عمل نکند. حراف آخر او این بود که: شاعر باید معیشت و زندگانی شاعرانه ای داشته باشد نه آنکه با شاعران باشد و در جلسات شعری باشد. یکی از آفت هایی که شاعر را از حالت بالفطره و طبیعی خارج کرده به مشاعری تصنعی و مشتری محور تبدیل می کند آن است که مدام در جلسات نقد شعر باشد.

رباعی قابل مقایسه با تک بیت های سبک هندی است

آقای داوودی نیز در انتهای این جلسه سخنانی را در تکمیل این جلسه نقد کتاب اشعار میلاد عرفانپور ذکر کرد: رباعی به جهتی قابل مقایسه با تک بیت هایی است که در سبک هندی دیده می شود. راجع به مجموعه پادشهر چند نکته را می گویم. رسیدن به یک تک شعر که خمیره نگاه یک شاعر است و شخصیت شاعری را دبر می گیرد، در این مجموعه برجسته است. او با چند کاراکتری کار می کند که به دست آورده و این دور در رباعی ها می چرخد. پاییز، بهاری که عاشق شده، سفر، دلتنگی ها، مادر و بعد کودک... . جدای از چند رباعی مذهبی که کاملا تفکیک پذیر هم هست، 90درصد مجموعه، یک رباعی و یک شعر است حتی با واژه های مشابه یکدیگر.

پراکنده گویی آفت رباعی سرایان امروز است

آرش شفاعی در حسن ختام چهارمین جلسه نقد کتاب، گفت: موضوعی که در مجموعه اشعار شاعران رباعی سرای امروز دیده می شود آن است که در آن پراکنده گویی وجود دارد. ممکن است در یک مجموعه رباعی با 30درصد اشعاری روبرو باشیم که شاعر یک مسلمان ستیهنده شیعی است که شمشیر کشیده و زمین و زمان را به هم می ریزد، 30درصد دیگر او یک آدم شوخ هزال است که کاریکلماتور می گوید و هدفش خنداندن مخاطب است و در بعضی موارد مشغول بازی فرمی بسیار مدرن می شوند. این محدودیت های قالب، شاعران را به تجربه های آوانگاردیزم و این دروآن درزدن های عجیبی می رساند که باید نسبت به آن تأمل شود. خوب است یک بازنگری دوباره درباره موجی که در رباعی امروز به راه افتاده است، انجام بشود.

*مشتاقان و علاقه مندان به شرکت در جلسات نقد و بررسی شعر "حلقه قول و غزل"، می توانند روزهای شنبه، ساعت 30/16 به کانون اندیشه جوان واقع در خیابان انقلاب، خیابان قدس، بالاتراز درب شرقی دانشگاه تهران، کوچه بهنام، پلاگ 19، طبقه سوم مراجعه کنند.

جلسه نقد کتاب

کانون اندیشه جوان — Mon, 26 Apr 2010 18:46:27 GMT

"چرا شعر می گوییم" (پاسخی به این سئوال بزرگ، در گزارش جلسه 28 فروردین)

کانون اندیشه جوان — Fri, 23 Apr 2010 18:21:56 GMT

با عرض سلام خدمت خوانندگان این وبلاگ، جلسه نقد و بررسی شعر حلقه قول و غزل به کارشناسی "اسماعیل امینی"، در روز شنبه 28 فروردین برگزار شد. در ابتدای این جلسه سخن از اشعار "شاملو" به میان آمده و درباره آن کمی صحبت شد.

بخش اول: آقای شاملو! مردم تو را دوست دارند، تو نیز...

کارشناس جلسه معتقد بود که شعر شاملو شعری برخاسته از مردم و گویای درد آنها نیست؛ او مانند یک توریست به کار و زندگی مردم نظر انداخته و گاه آن را به سخره گرفته و گاه رهنمودهایی ارائه داده و از کنارشان عبور کرده است. امینی در تأیید این مطلب به نامه ای منظوم از "نعمت میرزاده" اشاره می کند که در سال های 53-1354 از مشهد برای شاملو فرستاده است؛ در این نامه نعمت میرزاده از شاملو می خواهد که با مردم بیگانه نباشد چراکه این مردم او را دوست دارند و تو هم به عنوان یک شاعر باید آنها را دوست داشته باشی.

امینی در ادامه همین موضوع گفت: شاملو شعرهای خوبی دارد اما اینکه درباره شعر، موضوعات ادبی، گذشته شعر و... نظریات علمی داشته باشد این درست نیست. او دوست داشته که افزون از شعر درباره همه چیز از جمله دین، فلسفه، تارخ ادبیات، گذشته ایران و...نظریه پردازی کند و چون علم و توان آن را نداشته، اشتباه کرده است. او به شاعری اکتفا نکرده و در آن حدود قدم نگذاشته است.

شعر فروغ، شعر شاملو

او در مقایسه شعر فروغ و شاملو گفت: فروغ شاعر بسیار بزرگی است و در حیطه خودش هم نظر داده است، او خود را متفکر سیاسی یا عالم نداسته اما شاملو در عرصه های مختلف غیر از تخصص خود وارد شده است. برای مثال تصور کنید علی دایی یا رضازاده آدم محبوبی است و به علت این محبوبیت برود فردوسی یا حافظ چاپ کند! او باید بداند که این محبوبیت به دلیل دیگریست. متأسفانه کسانی که شهرت پیدا می کنند در همه عرصه ها وارد می شوند و نظر می دهند. امینی گفت: شاعر باید شعرش را بگوید نه آنکه به دیگران امر کند چه چیزی شعر هست و چه چیزی شعر نیست یا هرجه من می گویم شعر است و غیر از آن نه! او نباید کار یک منتقد ادبی را نیز خود، انجام دهد. در این بخش از بحث سالار رضوی گفت شاملو می گوید شعر باید شیپور باشد نه لالایی! آیا این سخن غلط است؟ امینی پاسخ داد: بحث ما اینجاست که می گوییم وقتی چیزی وجود دارد کسی نمی تواند آن را نفی کند، وقتی شعر لالایی هم وجود دارد کسی نباید بگوید شعر این نیست و آن است و یا همه شعرها باید شیپور باشند و اگر شعری غیر از این بود شعر نیست.

بخش دوم: تأمل در مسائل بدیهی

در بخش بعدی از این نشست، سخن ها معطوف به مباحث دیگری از شعر شد. کارشناس جلسه گفت: خوب است انسان ها درباره امور اطراف خود با تأمل بیشتری بیاندیشند. بعضی مسائل بدیهی، ممکن است آنقدرا هم بدیهی نباشد و نیازمند آن باشد که دوباره درباره آن فکر کرد. چرا این سیب پایین افتاد و بالا نرفت فکر کردن دوباره به امری بدیهی بود که منجر به نتایج بزرگی شد. برای مثال اینکه آیا نوگرایی همیشه خوب است؟ آیا می توان آن را به همه چیز و در همه جا بسط و گسترش داد؟ در بعضی موارد همیشه نوگرایی درست از آب درنمی آید؛ نمی شود "خط" را که مسأله ای سنتی برای مردم است و با آن زندگی می کنند عوض کرد. حوزه مسائل مختلف را نباید با هم مخلوط کرد. در بعضی جاها سنت خوب است و در بعضی جاها نیز نوگرایی! اما نمی توان یکی از آنها را به همه امور سرایت داد. هوشمندی هنرمندان این است که نمی گذارند اهل قدرت، در همه چیزدست برده و آن را سرایت دهند.

امینی گفت: انسان با حیرت پیش می رود و هرلحظه برای تفنن خود به دنبال ابزار جدیدی می گردد و در مقابل هجمه صنعت و سرعت آن خودباخته است. در حال حاضر متفکران بزرگ غربی برسر همین مسائل با صنعت خود درگیرند.

شاعر و ابعاد دیگر هر ماجرا

امینی تأکید کرد: اتفاقاً شاعران باید به مسائل جهان به گونه ای دیگر بنگرند و در بدیهیات تردید کنند. اگر قرار باشد آنها نیز به دنبال موضوعات معمول و عادی بدوند که دیگر فرقی با دیگران ندارند و پشت سر دیگران می دوند در حالی که شاعران باید جلوتر باشند و ابعاد دیگر ماجرا را دیده و کار هنری درباره آن انجام دهند.

او ادامه داد: در موضوع "توسعه" این اتفاق افتاده است و بسیاری از موضوعات معمولی را نیز می گویند "در راستای توسعه" است؛ اما درباره آن اندیشه نشده که توسعه در همه موارد چیز خوبی است یا خیر؟ آیا پیشرفت در جوامع صنعتی و جامعه این معنا را می پذیرد؟ منظور از پیشرفت در جامعه جهانی ، فراهم آوردن امکاناتی برای بهره مندی بیشتر انسان از مواهب طبیعی زندگی است. مثل طول عمر و یا لذت بردن از زندگی، آیا از نظر دین نیز منظور از پیشرفت همین بوده است؟ برای ما بدیهی شده است که پیشرفت یعنی همین و بقیه شاخص ها را مثل راستگویی، فداکاری، کمک به دیگران، نمی سنجیم. از نظر دین پیشرفت در چنین مسائلی هم هست. مهم نیست که این شخص چه نوع مدل ماشینی سوار می شود یا تهویه خانه اش چقدر مطبوع است، از نظر دین انسان پیشرفته کسی است سیستم تهویه روحش به روزتر است و منصف تر، مهربان تر و انسان تر...است. اگر با این معیارها بخواهیم بسنجیم تمام مفاخر علمی و دینی ما پیشرفته نبوده اند و از نظر استفاده از تجهیزات زنددگی عقب بوده اند.

چرا شعر می گوییم؟

ما باید به عنوان شاعر به یاد انسان ها بیاوریم که زندگی دارای گونه ها، جلوه ها و جنبه های مختلف است. اینگونه نیست که صبح که مردم از خانه بیرون می آیند توقع داشته باشیم همه به یک طرف حرکت کنند. چرا شعر می گوییم؟ برای آنکه این معمول بودن را می خواهیم برهم بزنیم. می خواهیم جنبه زیبا و تماشایی موضوعاتی را که معمول شده نشان دهیم. اگر هنر نباشد رسانه های قدرتمند می خواهند همه انسان را به یک طرف هل دهند. کسانی که در نقد ادبی می گویند اینگونه شعر هست و آنگونه شعر نیست نیز به مانند همین جهانی شدن و صنعتی شدن عمل می کنند. درحالی که همه انسان ها گونه های مختلف دارند و هرکدام به یک شیوه زندگی کرده اند. جمواع صنعتی همه انسان را یک گونه می بینند. انسانی که در سردسیر زندگی می کند با کسی که در گرمسیر است یک نوع لباس می پوشد! زمانی بود که وقتی کسی از ورامین به تهران می آمد همه از طرز لباس پوشیدنش متوجه می شدند او از ورامین آمده است. این موضوع در کل جهان است.این به نفع انسان است یا به ضرر او؟ این از نظر فرهنگی وحشتناک است و همه آن برنامه ریزی و طراحی شده و غیر معمول است.

موسیقی در عرصه توسعه و صنعت

یک زمانی گفتند موسیقی ایران یکنواخت است و موسیقی پاپ تنوع دارد و حالا سالیانیست که از همه جا تنها صدای بومب بومب بلند است، این قرار بود متنوع باشد اما همه جا همین است. وقتی کسی می گوید من موسیقی پاپ تولید کرده ام از قبل معلوم است چیست.

کسی به فکر گل ها نیست/ در کتاب زندگی تحریف شده است

امینی در جمع بندی این مبحث بسیار مهم گفت: شاعر به انسان امروز نهیب می زند که حوزه زندگی اینچنین نبوده و تحریف شده است "کسی به فکر گل ها نیست/ کسی به فکر ماهی ها نیست/ کسی نمی خواهد
باورکند که باغچه دارد می میرد".

شعرخوانی

وحیدزاده با معرفی کتاب "گریه در تکیه پروتستان" از "محمدعلی مودب" برای حسن ختام بخش شعرخوانی، غزلی را از این کتاب خواند. این غزل تقدیم شده به حسین آقای نظافتچی خوابگاه دانشجویی که دختری کوچک نیز به نام نگین دارد که شاعر را با نام "عمو شاعر" خطاب می کند:

آهسته چون نسیم تو با دست های سرد

هر روز رفته ای ز رخ خوابگاه گرد

خو کرده با حضور تو یخچال، اجاق گاز

دلگرم با وجود تو انگار گرم و سرد

جارو به خنده می زنی از راه می رسی

پاکیزه می شود دل من از هزار درد

این خنده رضایت تو پادشاهی است

فرعون با تمام بساطش چکار کرد

ملکی چنین به جان نگینت نبوده است

از روز برقراری این سقف لاجورد

من شاعر ولی تو خدای تغزلی

از هیچ غصه خسته نباشی بزرگمرد!

هاشمی شعری را که در جلسات گذشته خوانده بود بعد از یک بازنویسی دوباره برای حاضران خواند:

شفا می گیرند

در بین اینهمه سنگ

اینهمه...

از سنگی که پلاکی زیر آن مخفیست

سالار رضوی:

هردل که سفید است بیا سیاه کن!

هرکس گله دارد همه را تباه کن

آنوقت که گفتی شب و تاری زیباست

خورشید اگر ...

امینی گفت: مصاریع در این شعر ناموزون است و هرکدام از آنها در یک وزن سروده شده است و نیاز به کار دارد. درباره مضمون شعر نیز باید دقت شود "چون دلآرام می زند شمشیر/ سر ببازیم و رخ نگردانیم" اگر حرف شعر این است باید به شکل دیگری بیان شود.

حبیب دانشور:

از وقتی که لبخند نامه ها چشمانم را اسیر کرد

و صدای ساعت با من هم صحبت ...

تنها تنهایی را استشمام می کنم در کافه فرانسه

و فنجان هایی که منتظرند چشمی به آنها بیفتد و بتازند تا بعدا

خیلی وقت کسی ساعتشان را به جلو نمی برد

سرد شده اند

***

این چندمین بار بود که شمع تولدت را

باد فوت کرد

بعد از خواندن این شعر کارشناس جلسه سوالی را مطرح کرد: از کجا می گوییم چه چیزی شعر هست و چه چیزی شعر نیست و اگر شعری برای یک آدم عادی خوانده شود، کدام قسمت این اثر را بیشتر به شعر نزدیک می داند؟ مواردی چون خیال پردازی یا ارتباط بین کلمات بیان شد امینی پاسخ به آن را با طرح یک داستان از کتاب "درباره شعر" لارنس پرین توضیح داد: شخصی در تاریکی گم شده بود و چراغ روشنی از دور می بیند، در خانه که می زند می بیند یک دیو در آن ساکن است. ناگزیر می شود که از ترس مرگ در سرما وارد خانه دیو شود، وقتی وارد شد از سرما دستان خود را به هم مالید و در آن "ها" کرد، دیو می گوید چکار کردی؟ جادو کردی؟ او می گوید نه جادو نیست از نفسم استفاده کردم تا دستانم را گرم کنم. دیو می گوید بنشین برایت سوپ می آورم تا گرم شوی. وقتی آن شخص می خواهد سوپ را بخورد برای آنکه داغ بود در آن فوت می کند که سرد شود. دیو باز می گوید چه کار کردی؟ جادو کردی؟ او می گوید نه در آن دمیدم تا سرد شود. دیو می گوید برو بیرون من از کار آدم ها سر درنمی آورم یک بار فوت می کنند برای گرم شدن یک بار فوت می کنند برای سرد شدن. درباره شعر نیز همین است گاه فوت می کنند برای گرم شدن گاه برای سرد شدن. همان چیزی است که به عنوان پرادوکس مطرح می شود. حالا در این شعر چرا یک جایش به نظر شاعرانه می آید و یک قسمتش نه؟ در قسمت اول این شعر ارتباط میان کلمات بسیار منطقی است و دارای گزاره های منطقی است ام در قسمت پایانی گزاره ها شبه منطقی است و از چند جا در کنار هم جمع شده اند. اگر در بخش اول نیز این ارتباط وجود داشت شعر کامل می شد در قسمتی که "اشیاء منتظر..." بود باز هم ارتباط شبه منطقی درحال به وجود آمدن بود که کامل نشد. ارتباطات منطقی به کمک شعر می آیند اما قسمت اصلی شعر را تشکیل نمی دهند.

فاطمه نانیزاد:

با عشق اگر جذر و اگر مد شده ام

از شوق تو گرم رفت و آمد شده ام

گر عطر و گلاب تو به گیسو دارم

من از در خانهء شما رد شده ام

کار دوم در حال و هوای سهراب سپهری، به مناسبت سی امین سالگرد فقدانش:

روستایی که تو را در دل خود جا می داد

باز بوی همه ی خاطره ها را می داد

باد از سمت گلستانه به ده می آمد

یک سبد روشنی تازه به فردا می داد

گاه در بقچه ی خود عطر سفر می پیچید

مرد نقاش که بوی لب دریا می داد

گاه می ساخت قفس های قشنگی با رنگ

طرح می زد به اناری که به رعنا می داد

روی تنهایی خود نقشه ی مرغی می ریخت

و به چشمان شما حسِّ تماشا می داد

وقت تنگ است و مسافر تب رفتن دارد

شب خرداد که طعم شب یلدا می داد

کارشناس جلسه درباره رباعی اول پیشنهاد داد که "و" از میان جزر و مد برداشته شود. درباره اثر دوم نیز درباره واژه "باز" امینی معتقد بود که کارایی لازم را ندارد و اگر به جای انکه کلمه ای مانند "خاک" می آمد می توانست جایگاه بهتری یابد و مجسم تر باشد. وحیدزاده معتقد بود که شاعر با رندی، بیشتر بار تصاویر را به دوش ترکیبات خود سهراب انداخته است و بیشتر شعریت آن مال سهراب است از نظر خانم افشار، این موضوع حسن به حساب آمد که شاعر می تواند مخاطب را وارد حال و هوای شعر سهراب می کند. حاضران در جلسه از هر دو اثر قدردانی کردند. هاشمی این شعر را پر از پاورقی و ارجاع به آثار سهراب دانست. وحیدزاده گفت اگر می شد انتخاب این تصاویر به گونه ای بود که جوع آن در کنار ه هم دارای ارتباط های دیگری غیر از تصاویر سهراب می شد بسیار خوب بود. برای مثال در مصرع " گاه می ساخت قفس های قشنگی با رنگ/ طرح می زد به اناری که به رعنا می داد" بین قفس و رنگ و انار و رعنا ارتباط های دیگری جدا از ارتباط هایی که در بیت سهراب وجود دارد، ساخته شود. مثلاً در مقابل قفس پرنده می آمد و آن را شاعرانه تر می کرد.

کارشناس جلسه گفت: در ارزیابی شعر باید به اینطور نظر انداخت که آیا این اثر به عنوان یک شعر دارای ارگانایز و نظام بندی در پیکره کلی هست یا نه! و اگر بود آن را به عنوان یک شعر پذیرفت. باید دید این شعر در تأثیرگذاری چه کرده است و با آن تجاری برخورد نکنیم که چقدر مال شاعربوده است و چقدر از عناصر دیگران استفاده کرده است.

در این بخش، به همین مناسبت اسماعیلی امینی، حاضران را به شنیدن شعری از "شرق اندوه" سهراب سپهری میهمان و همه را به خواندن "کتاب آبی" که نامه های منتشر نشده سهراب است و به چاپ مجدد رسیده است، توصیه کرد:

نه تو می‌پایی، و نه کوه. میوه ی این باغ: اندوه، اندوه.

گو بتراود غم، تشنه سبویی تو.افتد گل، بویی تو.

این پیچک شوق، آبش ده، سیرابش کن.

آن کودک ترس، قصه بخوان، خوابش کن.

این لاله هوش، از ساقه بچین. پرپر شد، بشود. چشم خدا

تر شد، بشود.

و خدا از تو نه بالاتر. نی، تنهاتر، تنهاتر.

بالاها، پستی‌ها یکسان بین. پیدا نه، پنهان بین.

بالی نیست، آیت پروازی هست. کس نیست، رشته آوازی

هست.

پژواکی: رؤیایی پر زد رفت. شلپویی: رازی بود، در زد

رفت.

اندیشه: کاهی بود، در آخور ما کردند.

تنهایی: آبشخور ما کردند.

این آب روان ، ما ساده‌تریم. این سایه، افتاده‌ تریم.

نه تو می‌پایی، و نه من، دیده تر بگشا، مرگ آمد، در بگشا.

مریم افشار:

به کدامین نگاه چشم دوخته ایچشمانی که

چشم انتظار چشمانی دیگرند

به چه دل خوش کرده ای، دلی که دلت را

به بازی گرفت

به امید کدام طلوع چشم به غروب دوخته ای

زمان روئیدن نیست اینجا کویر است

به پشت خیره شو و چشم به ستارگان بدوز

اینجا کویر است به روز این کویر دل خوش نکن

که سرابش تو را گمراه می کند

اما شبش مسیر را به تو نشان خواهد داد

وحیدزاده گفت در این شعر مخاطب حس می کرد که قطعه ادبی شنیده است. پیام ها و اشاراتی که دارد دارای همان ارتباط منقطی ای است که پیش از این صحبت شد. هاشمی گفت: در این شعر به نظر می آید که شاعر آنقدر از حرف و تصویر پر است که همه را یکجا وارد شعر کرده و برای انکه حتماً همه حرفش را بزند کمتر به فکر ساختن لحظا ت شاعرانه و تصویرسازی بوده است. امینی در بخش هایی از این شعر کشف های برجسته ای وجود داشت و کسانی که سپیدسرا هستند اگر به یکی از آنها می رسیدند برایش چندین و چند شعر می گفتند برای مثال اینکه آدم غروب را به امید طلوع نگاه کند! که در هیچ یک از آثار ادبی آن را نخوانده ام. اما کلام باید حرکت کند و در طی این حرکت پیوند برقرار کند از چشم به دل از دل به غروب خورشید از غروب به کویر و...همراه با خیال راه برود. پیوند میان این عناصر به واسطه تخیل حرکت می کند. یکی از آنها یکی دیگر را تداعی کند همانند فکرهای پراکنده که از دیدن یک چیز که مرتبط هم نیست وارد فکر دیگری می شویم. جنس عالی این تداعی در شعر فروغ است و در قدما در اشعار مولانا است. برای مثال از دیدن گل های مصنوعی به سراغ روشنفکرانی برویم که دردهای مصنوعی دارند! نکته دیگر آن است که تأکید نداشته باشیم که مخاطب را در جریان قرار دهیم بلکه باید او را تحت تأثیر قرار دهیم.

فرزانه اسماعیلی

شاید دوباره دیدمت با باوری تازه

آنکس که می خواهی شدم در من سری تازه

از عاقبت می ترسم اما بوسه می خواهم

باور کنم هر عشق خود پیغمبری تازه

خانه به خانه بیصدا می پاشد از هم دین

ما عشق می خواهیم و تو نان می خری تازه

روی تمام خانه ها هم خاک می پاشم

تا جایشان از نو بسازم کشوری تازه

چنگیزها بردند و گورستان به جا مانده

حالا ببین ما یک به یک جنگاوری تازه

امینی با تقدیر از این شعر پیشنهاد داد که شاعر در مصرع " ما عشق می خواهیم و تو نان می خری تازه" به جای خریدن آوردن را جایگزین کند "...می آوری تازه" او تخیل را در شعر قوی دانست و گفت: با آنکه آوردن این قافیه را در شعر عیب می دانند که ی وحدت نکره با کلمات دیگر بیاید اما در این شعر احساس نمی شد.

وحیدزاده گفت: شعر دارای تکثر مضمون بود عاشقانه شروع شد اجتماعی پیش رفت و سیاسی تمام شد و این تکثر تزاحم معانی به نظرم خوب نیامد. اگر یک مضمون واحد پرداخت می شد و نوای یکنواخت تری را می نواخت خواننده راحت تر پابه پای شعر می آمد. و در یکی دوجا افعال حذف شده بود و به چشم می آمد.

شعر را در حالت آینه ای خود نگاه داریم/ آن را تقسیم بندی نکنیم

امینی درباره این تقسیم بندی ها در شعر گفت: تقسیم بندی های سیاسی اجتماعی عاشقانه و... به نفع شعر نیست. این تقسیم بندی ها از سوی سیاستمداران القا شده و درباره آدم ها نیز انجام می شود. درجایی حرفی زده می شد و می گیند این حرف سیاسی بود. وقتی می خوانیم "شب تاری و بیم موج و گردابی چنین حائل" این فلسفه است؟ سیاست است؟ طنز است؟ چیست؟ بهتر است که در نقدها شعر شاعران را تقسیم بندی نکنیم. وقتی باران می بارد اجتماعی است؟ سیاسی است؟ انتقادی است؟ عاشقانه است؟ یک پدیده عینی واقعی و طبیعی است. حالا اگر آدمی در حال خوبی باشد می گوید این رحمت خداست که به زمین می ریزد اگر کسی هم عزادار باشد می گوید آسمان برای پدر من دارد گریه می کند! شعر هم یکی از عناصر طبیعی و یک بخشی از جهان ست. شیء است، و از هر منظری که به آن نزدیک می شوی می توانی آن را از زاویه دیگری بنگری و از هرجا به آن نزدیک می شوی یک چیز است. این القائات باعث شد که بگویند شعر قدما و گذشتگان ما در آسمان سیر می کرده و شاعران گذشته همیشه سرشان در آسمان بوده است و عشق عینی که عشق انسان به انسان است از بعد از نیما در شعر رایج شده است! و از محصولات شعر مدرن است. اتفاقاً هنر شاعر در آن بوده است که در موضوعی بسیار ساده و زمینی وارد شود و بگوید: "مرا بسود و فرو ریخت هرچه دندان بود/ نبود دندان بل چراغ تابان بود" که ما بخشی از احساسات و عواطف انسانی خود را در آن می یابیم. شعر را باید در همان حالت آینه ای خود نگه داریم و آن را بسته بندی نکنیم.

آقای واعظی:

شیرین مدام در طلب شوی دیگری

فرهاد دل سپرده به بانوی دیگری

دیگر عصای معجزه کاری نمی کند

مارا فریفتند به جادوی دیگری

اوضاع روبراه تر از این نمی شود

این شهر رفته است خدا سوی دیگری

یعقوب با لباس تو بینا نمی شود

یوسف! گرفته پیرهنت بوی دیگری

وقتی که دست های تو در فکر خدعه اند

باید که تکیه داد به بازوی دیگری

پاهای من توان رسیدن نداشتند

ما مانده ایم و حسرت زانوی دیگری

این حرف ها مسکن درد من و تو نیست

باید امید بست به داروی دیگری

وحیدزاده درباره این شعر گفت مضمون مصرع " باید که تکیه داد به بازوی دیگری" به بیت قبلی شباهت دارد و اگر شاعر سخاوت به خرج می داد و یکی را حذف می کرد و یا یک بیت را انتخاب می کرد و بیشتر به مضمون پردازی آن می پرداخت به نتایج بهتری می رسید. درباره بیت آخر نیز به نظر می آمد شاعر روی دور قافیه افتاده است و بیشتر به زبان پرداخته است. امینی دراین باره گفت در بیت آخر حرف، ساده شده است و مخاطب از خود می ژرسد آنهمه حرف آیا برای این بود که تنها دردی را تسکین دهد؟ و آیا این درد با داروهای مسکن تسکین پذیر است؟ درواقع آن ادعای عظیم کوچک شده است. تقصیر کلمه نیست تقصیر مفهوم است. "دردم نهفته به ز طبیبان مدعی/ شاید که از خزانه غیبم دوا کنند". این حرف بزرگی است و دارای خبری عظیم است. چون این شعر از جنس همان خبر عظیم بود باید در انتها نیز همان خبر عظیم بیاید.

*مشتاقان و علاقه مندان حلقه قول و غزل می توانند برای شرکت در این حلقه روز شنبه 4 اردی بهشت در ساعت 30/16 به کانون اندیشه جوان واقع در خیابان انقلاب، خیابان قدس، بالاتر از درب شرقی دانشگاه تهران، کوچه بهنام، پلاک 19، طبقه سوم مراجعه کنند.

گزارش اولین جلسه حلقه قول و غزل در بهار 89

کانون اندیشه جوان — Fri, 16 Apr 2010 17:20:32 GMT

اولین جلسه از جلسات حلقه قول و غزل در سال 89 در روز 21 فروردین با حضور اسماعیل امینی در کانون اندیشه جوان برگزار شد.

اولین جلسه بهارانه قول و غزل با گفت و شنیدهایی از مباحث جلسات پیشین در سال گذشته آغاز شد، دیدارها تازه شد و همراهان همیشگی با توانی مضاعف و اشتیاقی بیش از پیش برای شروعی بهتر آماده شدند.

سخنانی پیرو آخرین جلسه نقد کتاب (رجزمویه، اثر امید مهدی نژاد) به میان آمد، اسماعیل امینی کارشناس این حلقه درباره لزوم توجه به اینگونه آثار گفت: آثاری از این دست در هنر و شعر و فرهنگ انقلاب، بسیار کم هستند چراکه انسان های انقلابی با خیالی آسوده بر این گمان بودند که همه آن را قبول دارند و کار به اتمام رسیده است و این باعث شد که کاری که انجام می شود بدون توضیح و تبلیغ باشد. در طیف روشنفکران آن دوره، هر کدام از آنها حتی کوچکترینشان از نظر بار علمی، اگر کاری انجام می داد آن را در بوق و کرنا می کردند اما در میان چهره های انقلابی هر کدام از کتاب های قیصر می توانست غلغله ای به پا کند و اتفاقی در ادبیات بود ولی بسیار ساده از کنارش گذشتند.

هرمان هسه؛ شعر خوب و شعر بد

بعد از این مقال وحیدزاده به مقاله ای اشاره کرد که کارشناس جلسه خواندن آن را به حاضرین در جلسه توصیه کرده بود و آن مطلبیست که هرمان هسه درباره شعر خوب و شعر بد نوشته است (این مقاله ضمیمه ادب و هنر روزنامه اطلاعات بوده و "فاطمه اتراکی" آن را ترجمه کرده است) در این نوشتار آمده است که: "ده ساله که بودم، یک روز شعری را که در کتاب درسی مان بود، خواندیم ما پسربچه‌ها با شگفتی شعر را گوش می‌کردیم و وقتی معلممان پس از خواندن شعر با لحنی کنایه‌آمیز از ما پرسید که: «حالا بگویید ببینم، آیا به نظر شما شعر خوبی بود؟» همگی با هم بلند فریاد زدیم: «بعله!» اما او لبخندزنان سرش را تکان داد و گفت: «نه بچه‌ها، شعر ضعیفی است.» حق با او بود. از دید هنری و بر اساس اسلوب و سلیقه آن دوران آن شعر خوب نبود، اصیل نبود، واقعی نبود، سرهم بندی بود. با این حال ما بچه‌ها را با موجی از هیجان سرشار ساخته بود....ده سال بعد وقتی بیست سالم بود، با یک بار خواندن هر شعری می‌توانستم بگویم آیا خوب است یا نه. کاری آسان‌تر از این برایم نبود. یک نگاه و خواندن دو مصراع از یک شعر برایم کافی بود..." http://tarannnom.blogfa.com/ وحیدزاده پرسید که آیا می توان نقطه ای را به قطع و به یقین ترسیم کرد و گفت که اینجا پایان یک اثر بد یا آغاز یک اثر خوب است؟ امینی در پاسخ گفت: خوب و بد در اینجا یعنی به دل من نشست یا نه و این موضوعی کلی است اما مکن است یک شعر شعر محکمی باشد و به دل بسیاری بنشیند اما به طور مثال به دل من ننشیند این از منظر شخصی هرمان هسه است که می گوید اگر قرار باشد من شعری را از دیگری بخوانم که نگاهی به جهان دارد که تأثیر چندانی بر بینش من ندارد، چرا شعر او را بخوانم؟ خودم شعر می گویم! غالب ما نیز همین حرف را می زنیم اما سئوال اینجاست که چه علتی در ما برای خواندن و یا نگهداشتن شعر بعضی در ذهنمان ایجاد اشتیاق می کند؟ چون او منظری به جهان دارد که من ندارم و او چیزی را دیده که من ندیده ام!

شما اولین نفری نیستید که به کشف شاعرانه رسیده اید!

امینی گفت: چه در موضع شاعری چه در موضع زندگی ما نباید گمان کنیم که اولین انسان هایی هستیم که به دنیا آمده ایم، شعر می گوییم و سحر وزن و تخیلی و قافیه را کشف کرده ایم، چنانکه در زندگی نیز پیش می آید، دانش جویانی که سال اول وارد دانشگاه می شوند فکر می کنند اولین آدم هایی هستند که دانشجو شده اند بنابراین هزار و یک فکر و پیشنهاد برای آنکه چه متنی برای درس دادن انتخاب شود و آن درس به چه شیوه ای در کلاس بیان شود و...، با خود دارند و گمان نمی کنند که شاید این فکر قبل از او به فکر دیگران نیز رسیده و بر پایه آن برنامه ریزی شده، درباره شعر این احساس با یک خرسندی و رضایت مندی از سرودن شعر نیز همراه است، شاعران تازه کار با هر گوشه ای از زوایای شعر و کشف آن که روبرو می شوند به گمانشان کشف بزرگی کرده اند در صورتی که باید همیشه بدانند که هر قدمی که بر می دارند ممکن است در گذشته دیگرانی نیز به آن رسیده باشند واین آنقدرها هم بدیع نیست. این موضوع گاه آدم های بزرگی را نیز در این عرصه به اشتباه انداخته است.

امینی با ذکر یک مثال گفت: فرض کنید اگر دو کلمه نا متناجس را با یک کسره به یکدیگر اضافه کنیم از حاصل این اضافه تصویر عجیبی به وجود می آید، مثلا "چشم" را با "گنجشک" همراه کنیم و بگوییم "گنجشک چشمت می پرد" این چیزی بوده که در گذشته بسیار انجام شده اما می بینیم امروزه شاعری با این کار انقدر به خرسندی رسیده است که گمان کرده رمز شعر را کشف کرده است و صدها شعر به همین طریق سروده و مجموعه منتشر کرده است و به این فکر نکرده که این در شعر تنها یکی از تکنیک های شعری است و دردنیای شعر هیچ است و در واقع شعر این نیست! جاری کردن تخیل در اشیاء یا دستکاری در اساطیر که تکنیک های دیگریست و در شعر بسیار به کار برده می شود اما آیا شعر به جز این چیز دیگری نیست؟

امینی در این زمینه ادامه داد: این خوب است که شاعران با دقت و تأمل در این کشفیات بسرایند و حتی اگر این کارها در گذشته نیز انجام شده باشد از آن بهره بگیرند چراکه به هرحال همه کارهای ما رگه هایی از آثار گذشته در خود دارد و گرته برداری هایی از آن دوران است اما نیازی نیست هربار بر روی آن اسم گذاری شده و به عنوان یک مکتب جدید ادبی مطرح شود.

سیمین بهبهانی و حسین منزوی

امینی از اشعاری که در اوزان دوری توسط سیمین بهبهانی سروده شده بود یاد کرد، بهبهانی در این اوزان دوری قسمت دوم هر مصراع را که تکرار می شد در مقطعی بریده و وزنی دیگر به وجود آورده بود که وزن های دوری اما نامتقارن می ساخت او مدعی شده بود که امکاناتی به جدید به شعر اضافه کرده است، حسین منزوی در "شوکران و شکر" درباره این کار بهبهانی می نویسد که من هم قبلاً همین کار را انجام دادم اما هیچ اسمی روی آن نگذاشتم چراکه هر شاعری می تواند این کار را بکند و نیازی به جنجال نیست، اما پیش از من استاد شهریار نیز همین کار را کرده است و او نیز اسمی بر آن نگذاشته است. امینی گفت: شما کار خود را بکنید و بگذارید دیگران و منتقدان ادبی بیایند و ببینند شما چه کرده اید نه آنکه خودم بگویم و خودم توضیح دهم که چه کرده ام.

شعرخوانی ها

سرکار خانم شیرزاد

پلکی بزن مسیر خیالم عوض شود

رقصی بکن که چرخش بالم عوض شود

اما نخواه اینکه نخواهم تو را نخواه!

امکان ندارد اینکه سئوالم عوض شود

می میرم از نبود تو اما خوشم نخواه

این شور شاعرانه و حالم عوض شود

من شاعرم به قسمت خود راضی ام عزیز

در بند آن نباش که حالم عوض شود

حالا که در مسیر تو پروانه می شوم

فرصت نده که باز مجالم عوض شود

درباره واژه "سئوال" در این شعر سخنانی مطرح شد که به غیر از معنای پرسش معنای "خواهش" نیز دارد و مصرع قبل آن را تأیید می کند. درباره فعل "نخواه" در مصرع " می میرم از نبود تو اما خوشم نخواه" کارشناس جلسه گفت که به صورت "مخواه" بیان شود چراکه نهی به حساب می آید نه نفی! اگرچه در عوام به یک صورت به کار می رود اما در ادبیات و به طور رسمی نهی حتماً باید با "م" ذکر شود و نفی با "ن". در اینجا بحثی مطرح شد که آیا این شکل استفاده از زبان آن را کهن نشان نمی دهد؟ امینی پاسخ داد: ما وقتی می گوییم زبان، زبان کدام طبقه را می گوییم؟ یا وقتی که گوییم مردم کدام طبقه مورد نظر ماست؟ جوانان امروز دست کم 80 درصد تحصیلات بالا دارند اما در کودکی ما اولین نفری که دیپلم گرفت برایش چراغانی کردند! سئوال اینجاست که در آن شرایط آن ترانه ها و تصنیف ها وجود داشت و مردم می فهمدیدند اما چطور است که درحال حاضر که مردم فوق لیسانس و دکترا دارند، این انتظار از مردم نمی رود؟ زبان شناسان زبان را طبقه بندی می کنند اما یک زبانی هست که آن زبان معیار است و آن زبانی نیست که روزنامه ها با آن نوشته می شود بلکه زبانیست که کتاب های تحلیلی و مقالات آن دوره با آن نوشته می شود. حالا از این زبان معیار فرو تر هم هست مثل زبان روزنامه های زرد و فراتر هم هست مثل زبان دکتر زرین کوب.

درباره این شعر و کلمه "سئوال" و نحوه به کار بردن آن در شعر وحیدزاده گفت: زمانی است که با شنیدن یک کلمه معنای دیگر آن نیز به ذهن می آید و به کار گرفته می شود، اما گاه معنی اول در ذهن معطل می ماند در این شعر هم موضوع این است که معنی اولیه رها شده است.

"کتابی که "لطفاً" برای من فرستاده بوده اید!

این موضوع از نظر کارشناس جلسه بدون ایراد بوده و نقلی از یکی از نامه های دکتر مهدوی دامغانی آورد که خطاب به سهیل محمودی برای تشکر از فرستادن یک کتاب، نوشته شده بود و در آن گفته بود: "کتابی که "لطفاً" برای من فرستاده بوده اید..." امینی گفت: ما واژه لطفاً را به این شکل به کار نمی بریم اما معنای اصلی اش همین است و اتفاقاً در زبان روزمره هم منظورمان همین است اما در آن موضع استفاده نمی شود اما ظرفیت زیبایی است. یا اخوان می گوید " از این شعر خوش ترم آمد" و ایرادی ندارد که شاعری در شعر خود از این امکانات و زوایای ناشناخته زبان استفاده کند و بهتر هم هست که چنین باشد. مثلاً "گریه کردن" به جای "گریستن"، در زبان افغان ها این افعال فراوان است "پرسان کردن" به جای "پرسیدن"! فعل بسیط بسیار زیباتر و پرظرفیت تر از افعال مرکب است و دارای زایندگی است و می توان از آن اسم و صفت ساخت و مشتق گرفت و از فعل مرکب نمی شود این استفاده ها را داشت. در شعر نامفهوم بد است و ناآشنا خوب! اگر فعلی غلط و نامفهموم به کار رفت ایراد ندارد اما اگر آشنایی زدایی داشت و از زبان رسانه ای دور بود خوب است "ای خواهشی که خواستنی تر ز پاسخی/ با چون تو پرسشی چه نیازی جواب را؟" هم خواهش، هم پرسش و هم جواب در معنای دیگری غیر از معنای همیشگی به کار رفته است، "را" در همین غزل به جز نشانه مفعولی که همیشه به کار می رود در جایگاه های دیگری نیز به کار رفته است.

ازنظر کارشناس جلسه کلمه " عزیز" در مصرع " من شاعرم به قسمت خود راضی ام عزیز" به کلیت بیت لطمه زده چراکه جایگاه خاصی ندارد، مثلاً اگر این "عزیز" کسی بود که کارش این بود که درباره فال و آینده کسی حرف بزند، جایگاه می یافت.

لحظه ای کوتاه درباب گذر لحظه ها

در فاصله ای کوتا ه و جدای همه بحث های ادبی درباره شعر، امینی درباره گذر زمان و خسرانی که از آن متوجه انسان می شود به بیان نکته ای پرداخت که ذکر آن شاید خالی از لطف نباشد. او گفت: تراژدی بزرگی که انسان در جهان درگیر آن است و هم مضحک است و هم بسیار غم بار است، این است که عمرش را نمی تواند پس انداز کند و هرطور که باشد می گذرد و این مثال همان یخ فروش است که در گرمای نیشابور یخ می فروخت و تا غروب مشتری نداشت و داد می زد و می گفت "نخریدند و تمام شد!" زمانی کاسب جنس خود را می فروشد و تمام می شود و خوشحال است اما در اینجا نخریدند و تمام شد. غالباً انسان دچار این دشواری است این است که می گوید "ان الانسان لفی خسر" چراکه از سرمایه خود خرج می کند و این سرمایه زما ن است به همین خاطر است که به زمان سوگند می خورد. فرقی نمی کند که آن را در کجا خرج می کنیم چون به هر روی می گذرد و بهترین لحظات شاید آن باشد که در حال مهربانی به دیگران هستی یاد در حال آموختن.

کلک هوس تو هرچه زاید بنویس

کارشناس جلسه در جواب سئوال یکی از حاضران درباره سروده هایی که مشابه داشته و به قولی تکراری هستند گفت: شعر چون محصول عواطف شخصی ماست هیچ ایرادی ندارد اگر تکراری درآید و ابتکار خاصی نداشته باشد، قرار است من اشراف خود را داشته باشم قرار نیست یک شاهکار بزنم. اگر من گمان کنم که هزاران زن همچون مادر من در خیابان ها و اطراف هستند آیا دلبستگی من به علت این شباهت، به مادرم کم خواهد شد؟ دلبستگی به شعر از این دست نیست ه به علت شباهت دلزدگی ایجاد کند. طبعاً حد پرواز و کشف و جستجوی من در یک اندازه ایست گاهی توفیقی حاصل می شود و آدم می تواند کمی بیشتر هم بپرد اما اگر نشد هم نشد. چیزی که به ذهن می رسد باید نوشته شود حالا اگر در بعد از نیاز به پرداخت داشت روی آن کار می شود و حتی اگر هم به کار نمی آمد کنار گذاشته می شود اما حیف است اگر چیز خوبی باشد و اصلاً نوشته نشود بیدل می گوید: "کلک هوس تو هرچه زاید بنویس/ از نقطه و خط آنچه نماید بنویس/ دارد این دشت و در سیاهی بسیار/ هرچیز که در خیالت آمد بنویس".

مریم علیپور

از سر گرفته تا ته جوی از لجن پر است

شب ها شلوغ می شود و از کفن پر است

فرقی برای شهر ندارد فضای شب

از بوی موی وسوسه انگیز زن پر است

من ماه پشت پنجره را دید می زنم

کابوس های کوچه از امثال من پر است

این آب و خاک ماست در آن هم اضافه ایم

خون می چکد از آن دل ما از وطن پر است

در خانه ها پناه گرفتیم و پشت در

از چشم های زل زده از هموطن پر است

فردا بدون دغدغه بیدار می شویم

در ذهنمان غرور وطن داشتن پر است

وحیدزاده درباره استفاده از نوع کلمات و واژگانی که به همراه خود بار معنایی مشمئزکننده و سیاه را دارند گفت: اگر قرار است فضای سیاه به مخاطب نشان داده شود، می توان هنرمندانه آن سیاهی را منتقل کرد و این نوع به کار گرفتن این کلمات شاید ره به جایی نبرد. اگر هنر بخواهد با هدفی از پیش تعیین شده این سیاهی را به رخ بکشد تا ما را به خودمان آورد تا برای بهبود آن فکر کنیم، آنوقت می توان طور دیگری به مسأله نگاه کرد که اتفاقاً می تواند جنبه ارزشمندی پیدا کند. قسمت های زیادی از این شعر اینطور بود در بوف کور هدایت وقتی که دارد از سیاهی سخن می گوید تمام تصاویر معمولی نیز با همین تعابیر گفته می شود و برای باز ماندن در می گوید "در مثل دهان مرده باز مانده بود" در این شعر هم می گوید "از پشت پنجره ماه را دید می زنم" که با توجه به معانی درونی شعر خوب می نوشیند. اما بیت آخر خیلی پیوند خوبی با ابیات دیگر نداشت.

نانیزاد گفت: فضای غزل فضای یکدستی بود اما شخصاً فضای سیاه به این شکل را در غزل نمی پسندم. اما شاعر از عهده سیاه نشان دادن فضا برآمده بود.

شیرزاد معتقد بود فضای شعر بین موضوعات سیاسی و اجتماعی در رفت و آمد است.

امینی در بیت آخر " در ذهنمان غرور وطن داشتن پر است" استفاده از "در" را از نظر زبانی با ایراد همراه دانست و وحیدزاده دو معنای جدی که خوشبینی با آن همراه است و حالتی استهزایی را همراه با هم در این بیت متصور دانست و مخاطب را در این دو برداشت مردد خواند که در هر دو معنا هم خوب نمی شنیند. امینی استفاده از واژه غرور را همراه با نوعی فریب و خیال می بیند و می گوید: به علت استفاده از غرور این معنا زودتر متبادر می شود که فریب این غرور را خورده ایم به جای "در" باید "با" یا چنین چیزی باشد که معنای اصلی کامل شود. ذهنی که از غرور وطن داشتن پر است.

کار دوم:

کل دنیای شما اندازه یک بوسه است

هرچه می خوانی دعا اندازه یک بوسه است

هرچه عاشق تر شوی این بوسه هم شیرین تر است

تنگنای قبرها اندازه یک بوسه است

گاه رویایی و زیبا گاه زشت و ناگزیر

فاصله ها تا خدا اندازه یک بوسه است

از مجازاتش نترس و دل به دریایش بزن

که بلای این خطا اندازه یک بوسه است

باز هم تردید و حاشا باز می ترسی چرا؟

زندگی تا مرگ ما اندازه یک بوسه است

اسماعیلی امینی اشاره کرد که بلا در معنای جزا به کار رفته است که غلط است. اگر بود سزای این خطا بهتر بود. نانیزاد معتقد بود که ردیف گاه وصله شده بود و در بیت سوم و زندگی و مرگ خوب نشسته است. وحیدزاده درباره اشعار با ردیف طولانی گفت: شاعر در این نوع اشعار یک معامله کاسب کارانه می کند و در ابتدا یک ردیف طولانی و قابل کش دادن را در شعر می آورد و بار سنگین معنایی را به آن می دهد و تا آخر شعر خود را راحت می کند، گاه کارهای خوبی هم از آب درمی آید اما سلیقه شخصی من این است که زلالی و صداقت شعر را می گیرد.

ردیف های بلند و طولانی؛ آری یا خیر؟

امینی گفت: فرقی نمی کند! این هم امکانی از امکانات شعر است، شاعر می گوید "احوال روزگار ببینم چه می شود/ هستم در انتظار ببینم چه می شود/ ساقی نترس از اینکه نشسته است محتسب/ برخیز و می بیار بببینم چه می شود" در شعر سبک هندی از این دست فراوان است اگر حوصله کردید کتاب "صیادان معنی" را نگاه کنید که امکانات بسیاری را در شعر نشان می دهد. به هرحال این هم اماکنیست برای شعر منتها نباید شار را راضی کند به اینکه چهار بیت را خوب جواب داد ار دو بیت خوب ننشسته اشکالی ندارد بلکه باید حوصله کند تا بار معنایی را بالا ببرد قیصر می گوید: "من همسفر شراب از زرد به سرخ/ من همره اضطراب از زرد به سرخ/ یک روز به شوق هجرتی خواهم کرد/ چون هجرت آفتاب از زرد به سرخ".

امینی درباره توجه و دقت در شعر گفت: در جلسات نقد شعر دیده می شود کسانی که با دقت و ظرافت به شعر دیگران توجه می کنند و زوایای آن را تشخیص می دهند، خودشان نیز در شعرشان دارای دقت و ظرافت هستند، برعکس کسانی که فقط آمده اند شعرشان را بخوانند و بروند گاه می بینی یک "د" یا " ت" اضافه بر وزن در شعر خود دارند که وقتی آنها را به این ایرادهای کوچک توجه می دهی تازه در میابند که چقد نسبت به شعر خود بی دقت بوده اند و بر آن تأمل نداشته اند.

خانم ذاکر

چه زود عشق تو همخانه توهم شد

نجیب دستت مهمان دست مردم شد

مرور می شوم از روز آشناییمان

که ماجرای من و تو اسیر گندم شد

قدم زدی و غزل گر گرفت روحت را

شکرشکر لب شیراز در ترنم شد

میان چشم تو از دست رفت ایمانم

تمام تار به تار تنم تلاطم شد

مفاعلن فعلاتن بیا ببین که چقدر

میان وزن غزل با غمت تفاهم شد

تو قهر کرده ای اما هنوز زیبایی

اگرچه خنده من جنس دست دوم شد

برای عشق من و تو فراق کافی نیست

تو هم نگو که دلت در گذشته ها گم شد

امینی درباره مصرع "تو قهر کرده ای اما هنوز زیبایی" گفت: اگر به جای هنوز چقدر آورده شود تأثیربرانگیزی را بیشتر می کند و غیرمنتظره است. وحیدزاده گفت شعرهایتان ابتدا با درنگ و سختی آغاز می شود اما در انتها انگار تازه درست راه می افتد. این سختگیری اولیه بعضاً به انتزاعی بودن کار می انجامد. در بیت اول امینی همسایه بودن با توهم را بهتر از همخانه بودن دانست و گفت سایه نسبتی با توهم دارد و وهم ایجاد می کند. در بیت " تمام تار به تار تنم تلاطم شد" معتقد بود اگر به جای قافیه تلاطم در این بیت، از ترنم به جهت نزدیکی با تار و موسیقی استفاده می شد، بهتر بود.

وحیدزاده:

منی که آینه ها را جواب می کردم

چرا نگاه تو را باز قاب می کردم

به اسم تو چقدر شور توی دل می ریخت

چقدر توی دلم قند آب می کردم

برای نقض قسم های خورده ام دیشب

تمام وقت خودم را مجاب می کردم

نرو برو نه نرو! بهتر است که نروی

برای بستن کفشم شتاب می کردم

اگرکه دست دلم رو شود اگر فهمید

و هرچه حدس و گمان را حساب می کردم

سلام! روز قشنگیست من شما را دوست...

همیشه لحظه آخر خراب می کردم

امینی درباره مصرع " به اسم تو چقدر شور توی دل می ریخت" گفت: در اینجا ترکیب توی دل مناسب نیست و باید باشد چقدر شور در دلم می ریخت اما قند توی دل آب کردن درست است. کلمه "باز" که در بیت اول آمده است هم می تواند قیدی برای چشم باشد و هم به معنای دوباره بیاید و چنین توجهاتی خوب است اما چیزی هست که جوانترها را سر ذوق می اورد اما من را سر ذوق نمی آورد و آن اینکه مکالمات روزمره را در شعر بیاوریم، این بد نیست اما کار شاعرانه هم باید در کنارش انجام شود. این جنس آن نیست که خود به خود شعر ایجاد کند درحالی که اگر از این جنس شعر بسازیم و هرجا بخوانیم استقبال زیادی شاید از آن شود. خیلی رایج شده است که این تعابیر را در رباعی ها می آورند، اما اینکه کار شاعرانه ای هم کرده است یا نه مهم است. این موضوع در ترانه به گونه ای دیگر جواب می دهد و البته کاربرد بسیار دارد.

*جلسه آینده قول و غزل روز شنبه 28 فروردین ساعت 30/16 در محل کانون اندیشه جوان (خ انقلاب، خ قدس، ک بهنام، پلاک 19، طبقه سوم) برگزار می شود. حضور شما مایه مسرت ماست.